Çocuk haklarından ‘ne haber?’ 2026-11-22 09:09:07   Nazlıcan Nujin Yıldız   HABER MERKEZİ – 20 Kasım’da çocuk haklarını hatırlayan (!) ana akım medya, haber ve içeriklerde çocukların haklarını ne kadar gözetiyor?   Dünya Çocuk Hakları Günü’nde medyanın bu gün için ürettiği içeriklerin yanı sıra genel olarak çocuklara olan yaklaşımına ve üretilen içeriklerin ne kadar çocuk odaklı olduğuna bakmak gerekiyor. Nitekim 20 Kasım dolayısıyla çocuk haklarını gündeme getiren ana akım, aynı zamanda çocuğu hedef alan, çocuk haklarını ihlal eden ve çocuğun üstün yararına oldukça ters düşen haberler yapıyor ve içerikler üretiyor. Çocuk hakları gününe dair kamu kurumlarının ve siyasetçilerin verdiği mesajlar dışında, Türkiye ve Kürdistan’da çocukların maruz bırakıldığı hak ihlallerine yer vermeyen ana akım, çocuklar için güvenli bir ortamın sağlanmadığı bu sistemi her gün yeniden üretiyor.   Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu, 20 Kasım 1959'da kabul ettiği Çocuk Hakları Bildirgesi'nde her çocuğun eğitim, oyun, yeterli beslenme ve barınma hakkı olduğunu ilan etti. Bildirge, çocukların ihmalden, kötü muameleden ve sömürüden korunmasını amaçlarken devletlere hak ihlallerini önleme ve çocukları koruma yükümlülüğü getiriyor. Ancak hem dünyada hem de Türkiye’de çocuklara yönelik hak ihlalleri her geçen gün artıyor.   Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayımlanan güncel raporlara göre, Türkiye'deki 21 milyon 375 bin 930 çocuğun yüzde 36,8'i (yaklaşık 7,8 milyon çocuk) yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında. Çocuk yoksulluğundan eğitim hakkına, çalıştırılan çocukların çalıştırıldıkları için yaşamlarını yitirmelerinden maruz bırakıldıkları şiddete kadar uzanan bu tablo, çocuk haklarının yalnızca kâğıt üzerinde tanınmasının yeterli olmadığını gösteriyor. Bu ihlallerin görünür kılınması, çocuk odaklı bir habercilik anlayışını da zorunlu kılıyor. Ancak ana akım medya, çocukları çoğu zaman hak sahibi bireyler olarak değil, haberin konusu, nesnesi ya da sansasyonel bir anlatının parçası olarak ele alıyor. Bunun yanı sıra çocukların hak ihlaline maruz bırakılması durumunda (özellikle devlet tarafından) söz konusu hak ihlalleri medya tarafından görmezden geliniyor. Bu durum son süreçte en çok da hakkında adli işlem başlatılan çocuklar ve MESEM’lerde çalıştırılan çocuklar hakkında yapılan haberlerde görülüyor.      Sistemsel sorunlar geride, ‘suçlu’ olan çocuklar mı?   Haklarında adli işlem başlatılan çocuklar için haberlerde kullanılan dil, sistemi ve yaşanan olayları sorgulamak yerine, çocukları suçla özdeşleştiriyor; cezalandırıcı ve hedef gösterici yaklaşımları besliyor. Öte yandan MESEM'lerde yaşanan olaylar, çocukların eğitim ve yaşam hakkının nasıl ihlal edildiğini ortaya koymasına rağmen medyada aynı ilgiyi ve sürekliliği görmüyor. Çocukların maruz bırakıldığı şiddet, sömürü ve ihmaller çoğu zaman münferit olaylar olarak aktarılırken bu ihlalleri ortaya çıkaran sistemsel nedenler geri planda bırakılıyor. Dolayısıyla mesele yalnızca medyanın hangi haberleri yaptığı değil, hangi çocukların hikâyelerine yer verdiği, hangi ihlalleri görmezden geldiği ve çocukları nasıl bir dille temsil ettiğidir. 20 Kasım vesilesiyle yayımlanan mesajların ötesine geçerek ana akım medyanın çocuklara yaklaşımını ve haberlerinde çocuk haklarını ne ölçüde gözettiğini bu çerçevede değerlendirmek gerekiyor.   Ne haber, ne değil?   MESEM'lerin Aralık 2016'da kurulmasından bu yana çocukların çalıştırıldıkları yerlerde yaşamlarını yitirmelerine ilişkin veriler dahi tutarlı biçimde açıklanmıyor. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) Haziran 2026'da, 2016'dan bu yana 13 çocuğun yaşamını yitirdiğini bildirirken, yalnızca üç ay sonra yaptığı açıklamada 2025 ve 2026 yıllarında 37 öğrencinin hayatını kaybettiğini ifade etti. Hal böyle olunca ana akımın MESEM’lerde çalıştırılan çocukların yaşamlarını yitirmelerine yer vermemesi anlaşılıyor. Öte yandan ana akım, söz konusu haber ve içeriklerde MESEM’leri güzelleyen bir dil kuruyor.   Ana akımın MESEM’lerde yaşananlara haberlerde yer vermemesi bize neyi anlatıyor? Öncelikle medyanın çocuk hakları ihlallerini haberleştirme konusundaki seçici tutumunu ve çocukların yaşam hakkını gündeminde ne ölçüde tuttuğunu gösteriyor. Ana akım bu konuda sorumluluk alması gereken iktidarı, yani yapısal sorunları görmüyor. Bu nedenle yapılması gereken haberler rafa kaldırılıyor. Bu durum yalnızca iktidar-medya ilişkileriyle açıklanabilecek bir mesele de değil. İktidarın politikalarını ve uygulamalarını sorgulayan haberlerin geri plana itilmesi, halkın hakikati bilme hakkını engellerken çocuk hakları ihlallerinin de yeterince tartışılmamasına yol açıyor. Üstelik çocuklar söz konusu olduğunda haberin yalnızca yayımlanması değil, nasıl ele alındığı da önem taşıyor.   İktidarla ilişki güçlü, çocuk odaklı habercilik ilkeleri geri planda   Ana akım medyanın çocuklara yaklaşımındaki bir diğer sorun, hakkında adli işlem başlatılan çocukların haberleştirilme biçiminde ortaya çıkıyor. Çocukların fotoğraflarının, isimlerinin ve kişisel bilgilerinin paylaşıldığı, hedef gösterici bir dilin kullanıldığı haberlerde, çocuk oldukları çoğu zaman göz ardı ediliyor. Ana akım medya, çocuk odaklı haberciliğin ilkelerini ve çocuğun üstün yararını gözetmenin önemini biliyor. Ancak hem medyanın çıkarları hem de iktidar ile kurulan ilişki, üretilen haberlerde bu ilkelerin geri plana itilmesine neden oluyor. Çocukların maruz kaldığı yoksulluk, şiddet, ihmal ve eşitsizlikler görünmez kılınırken çocuklar suç ve güvenlik tartışmalarının merkezine yerleştiriliyor.   İhlali gündeme getirirken yapılan ihlaller   Çocuk hakları söz konusu olduğunda bir diğer sorun da savaş ve çatışma bölgelerindeki çocukların haberleştirilmesinde görülüyor. 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü’ne dair yapılan haberler de dahil, özellikle Filistinli çocukların maruz kaldığı saldırılar ve hak ihlalleri ana akım medyada sıkça gündeme geliyor. Yapılan haberlerde çocukların fotoğraflarının, travmalarının sürekli dolaşıma sokulması, çocuk haklarının ne denli gözetildiğini de gösteriyor. Çocukların maruz bırakıldıkları hak ihlallerini görünür kılmakla bunu haber malzemesine dönüştürmek arasındaki sınır çoğu zaman medya tarafından göz ardı ediliyor. Dolayısıyla çocuk odaklı habercilik, yalnızca ihlalleri duyurmayı değil, bunu yaparken çocuğun üstün yararını korumayı da gerektiriyor.   Çocuklar adına söz kurmadan önce…   Çocuk odaklı habercilik, yalnızca çocuklara yönelik ihlalleri gündeme taşımakla değil, haberin her aşamasında çocuğun üstün yararını gözetmekle mümkün. Çocuk odaklı habercilik, çocukların yaşadıklarını veya maruz bırakıldıkları şiddeti duyurmakla da sınırlı değil. Çocuk odaklı habercilik, çocuğun üstün yararını gözetmek, suçlayıcı ve hedef gösterici bir dil kullanmamak ve yaşanan ihlalin toplumsal ve politik nedenlerini sorgulamayı gerektiriyor. MESEM'lerde yaşamını yitiren çocukların haberleştirilmemesi kadar, hakkında adli işlem başlatılan çocukların hedef gösterilmesi de medyanın çocuklara yaklaşımındaki sorunu ortaya koyuyor. Ancak çocuk haklarını savunmak, çocuklar adına konuşmaktan önce onların haklarını ihlal etmemeyi gerektiriyor.