Rêjeya girtiyên jin di 25 salan de ji sedî 411 zêde bûye 2026-08-14 09:04:24   Elfazî Toral   STENBOL - Hejmara jinan li girtîgehên Tirkiyeyê gihîştiye astek bilind, di 25 salên dawî de ji sedî 411 zêde bûye. Parêzer Ozge Akyuz, endama CÎSST'ê, bal kişand ser binpêkirinên mafên mirovan ên ji ber qerebalixiya zêde, polîtîkayên daneyên neşefaf û mîmariya girtîgehan a ku li ser jinan nafikire, û tekez kir ku pêdivî bi lezgîn a pêkanîna polîtîkayên parastinê  heye.   Daneyên ku ji hêla Rêveberiya Giştî ya Girtîgeh û Navendên Ragirtinê (CTE) û saziyên neteweyî û navneteweyî ve hatine parvekirin nîşan didin ku nifûsa girtîgehan li Tirkiyeyê û bi taybetî jî hejmara girtiyên jin, roj bi roj zêde dibe. Her çend di sala 2005'an de nifûsa giştî ya girtîgehan li Tirkiyeyê 55,000 bû jî, îro gihîştiye 427,000 ku rêjeya girtiyên jin di 25 salên dawî de ji sedî 411 zêde bûye. Her çend nifûsa zindanên mêran ji sala 2000'an vir ve ji sedî 22 zêde bûye jî, ev zêdebûn ji bo jinan gihîştiye ji sedî 57, bi qasî 2,5 carî ji ya mêran zûtir e û li gorî daneyên herî dawî yên Tîrmehê, di girtîgehan de 20,803 jin û 195 zarokên keç hene.   Nûnera Komeleya Civaka Sivîl a di Pergala Cezayê de (CÎSST) û di heman demê de parêzer Ozge Akyuz, li ser binpêkirinên mafên mirovan ên li girtîgehên ku jin lê têne girtin û zêdebûna nifûsa jinan li girtîgehên Tirkiyeyê axivî.   20 hezar jortir jin di girtîgehan de hene    Parêzer Ozge Akyuz diyar kir ku li Tirkiyeyê hejmara giştî ya girtîgehan, ku di sala 2005'an de bi qasî 55,000 bû, îro gihîştiye 427,000î û tevî rêziknameyên berdanê yên qanûnî jî, qerebalixiya girtîgehan gihîştiye astek bêkontrol. Ozge Aksoy, li ser sedemên taybetî yên zêdebûna nifûsa jinên di girtîgehên Tirkiyeyê de axivî û got: "Li Tirkiyeyê, girtin û cezakirin prensîbên bingehîn ên rêveberiyê ne. Bê guman, girtiyên jin jî ji vê zêdebûnê bandor bûne. Em qala zêdebûnek ji sedî 411 di 25 salên dawî de dikin. Li gorî îstatîstîkên herî dawî yên ku ji hêla Rêveberiya Giştî ya Girtîgeh û Navendên Ragirtinê ve hatine weşandin, ji meha Tîrmehê vir ve, 20,803 jin di girtîgehên Tirkiyeyê de hene. Her wiha, 195 keç jî di girtîgehê de ne. Bê guman, dema ku em li vê nifûsê dinêrin, nifûsa jinên di girtîgehê de hîn jî beşek piçûk a nifûsa giştî ye. Lêbelê, dema ku em li rêjeya zêdebûna girtiyên jin dinêrin, ew ji ya mêran pir zêdetir e. Em qala rêjeyek zêdebûnê dikin ku bi qasî 2,5 carî ji ya mêran bilindtir e. Ji ber ku rêjeya girtiyên mêr ji sala 2000'an vir ve bi qasî ji sedî 22 zêde bûye. Berevajî vê, di nifûsa girtiyên jin de zêdebûnek ji sedî 57 çêbûye."   'Pêşî li tundiyê bigirin'   Ozge Akyuz, bal kişand ser zêdebûna nifûsa jinên girtî yên cîhanî û diyar kir ku gihîştina jinan bo edaletê û mafên wan yek ji mijarên sereke yên rojevê di civîna 70'emîn a Komîsyona Neteweyên Yekbûyî ya li ser Statuya Jinan de li New Yorkê bû û ev mijar di çapemeniya navneteweyî de bi berfirehî hat nirxandin û wiha bi lêv kir: "Hebûna şer û koçberiyê dîsa dikare jinan bixe rewşeke xeternaktir û wan bike beşek ji rewşeke tevlihev a ku sûc û girtinê tê de heye. Guhertinên qanûnî yên li welatan û bi heman rengî guhertinên di cezayan de, dikarin bibin sedema girtinê. Di qanûnê de, binçavkirin tedbîrek pêşîlêgirtinê ye. Lêbelê, li Tirkiyeyê, em dikarin behsa demên pir dirêj ên girtinê bikin. Ji ber vê yekê, rastiya ku binçavkirin bûye amûrek cezakirinê ne tedbîrek pêşîlêgirtinê û hejmara mezin a jinên girtî jî yek ji sedemên zêdebûna vê nifûsê ye. Polîtîkayên ji bo têkoşîna li dijî sûc dihatin sepandin. Pêkanîna van polîtîkayan bêyî ku hewcedariyên taybetî yên jinan li ber çavan werin girtin jî dibe sedema vê encamê. Li vir çi hewce ye? Bê guman, pêdivî bi pêşxistina polîtîka û mekanîzmayên holîstîk di nav pergala edaletê ya cezayî de heye ku jinan diparêzin û pêşî li tundûtûjiyê digirin."   Bandora xwarin û mîmariyê   Ozge Akyuz diyar kir ku fikar û tirsa ku jinên ku di hemû warên jiyana girtîgehê de, ji qonaxên qebûlkirin û qeydkirinê bigire heya odeyên hevdîtina parêzer û malbatê, rastî tundûtûjî, trawma û xizaniyê hatine, trawmayek din çêdikin. Wê tekez kir ku pêwîstiya ji nû ve rêxistinkirina girtîgehan bi balkişandina ser rêzgirtina ji bo nepenîtiyê, nêzîkatiyek bêçavdêrî, ronahiya xwezayî, îzolekirina deng û mîmariyek navendî ya jinan heye, heye. Ozge Aksoy parve kir ku girtîgehên celebê S û Y yên li Tirkiyeyê hatine çêkirin, nemaze di salên dawî de, ji ber nebûna tîrêjên rojê û hewakirinê, rasterast gefê li tenduristiya jinan dixwin û wiha axivî: "Gihîştina tîrêjên rojê, vîtamîna D û osteoporoz ji bo jinan pir girîng e. Xwarin û mîmariya guncaw ji bo tenduristiya jinan pir girîng e"   Pêşxistina polîtîkayên parastinê   Parêzer Ozge Akyuz wiha dawî li axaftina xwe anî: "Her çend girtiyên siyasî gihîştina wan ji mekanîzmayên lêgerîna çaresê re zêdetir be û dema tiştek diqewime ew çêtir agahdar in ka berê xwe bidin ku derê, lê dibe ku ev yek ji bo girtiyên jin ne wisa be. Em dikarin ji raporên Saziya Îstatîstîkê ya Tirkiyeyê bibînin ku xwendin û nivîsandina jinan kêmtir e. Tevlîbûna jinan bi qada giştî re ji ya mêran kêmtir e. Jin her weha gihîştina wan ji agahdariya li ser maf û mekanîzmayên lêgerîna çaresê re kêmtir e. Ev bandorê li gihîştina edaletê dike. Dema ku ew rastî neheqiyê tên, dibe ku ew nizanibin ku ji bo alîkariyê berê xwe bidin ku derê an çawa. Pêdivî bi mekanîzmayan heye ku dikarin gelek tiştan asteng bikin, wekî jin rastî tundûtûjiyê werin û tevlîbûna wan di sûc de. Pêdivî bi pêşxistina polîtîkayên parastinê yên berfireh ji bo jinan li Tirkiyeyê heye."