Li Îranê qeyrana dîjîtal kûr dibe 

2026-02-04 11:02:26


	 

	NAVENDA NÛÇEYAN - 20 roj in li Îranê ji ber birandina internet û tunebûna xetên ragihandinê tiştên ku diqewimin, tenê dema ku dem bi dem înternet tê agahî tên girtin û nediyar e ku dê ev rewş heta kengê bidome.

	 

	Li tevahiya Îranê ji ber zêdebûna grevan û çalakiyên protestoyî, înternet bi temamî hatiye birîn û li tevahiya welat bêdengî heye. Piştî 20 rojan, înternet dem bi dem tê berdan û ev rewş xuyaye dê hê bi awayekî nediyar bidome.

	 

	NetBlocks û Cloudflare jî di nav de li gorî rapor û daneyên saziyên navneteweyî, niha tenê çend saetan carek înternet tê berdan.

	 

	‘Em nikarin bi telefonê jî biaxivin’

	 

	Li go nûçeya NÛJINHA'yê mirovên ku li nava Îranê û li derve dijîn tunebûna ragihandinê weke bîreke kûr û tarî bi nav dikin û diyar dikin ku vê rewşê li ser civakê bandoreke psîkolojîk a pir mezin dihêle û weke “îşkeneya spî ya komî” pênase dikin..

	 

	Sania X. ya li Mahabadê dijî wiha behsa destpêka birandina înternetê dike: “Mirov xwe di nava bîreke tarî û bê binî de hîs dikir. Dema ku dibû êvar û saet dibû 6–7 telefon bi temamî dihat birîn û du rojan em nikaribûn bi xizmên xwe yên li bajarên biaxivin. Tiştên ku diqewimîn me tenê ji televîzyonan dikaribû bişopanda lê em nikaribûn dengê xwe bigihîjînin tu derê.”

	 

	‘Em hê jî dijîn’

	 

	Nesrîn M. wiha dibêje: “Di dema lêgerîna telefonê de deng pir kêm dihat, min tenê dikaribû ji xwişka xwe re bigota ‘em dijîn.’ Piştî 20 rojên ku em nikaribûn ji derveyî welat li Îranê bigerin, niha dem bi dem xetên telefonê vedibin û em dikarin hinek be jî di bin kontroleke zêde de biaxivin.  Dema ku mirov agahî ji hezkiriyên xwe nagire rewşeke pir xirab e.”

	 

	Kajal K. a ji Merîwanê wiha dibêje: “Sînorê Bashmaqê hem ji bo derbasbûnê hem jî kirîna SIM kart a qaçax pir qelebalix dibû. Du GB înternet SIM karta Iraqê 20 milyon tuman bû. SIM jî li sîmor baştir dixebitî. Hevalek min ji bo bi xizmê xwe yê li derveyî welat re biaxivve du roj carekê diçû Bane yan jî Serdeştê lê sînor her çû bi peywirdaran hat dagirtin; li kesên ku SIM kart û VPN difrotin digeriyan.”

	 

	Parîsa Ş. a ku ji zanîngehek li derveyî welat li benda e-postayek bû, neçar ma sînor derbas bibke wiha dibêje: “Ajokar, ji Urmiye heta sînorê Razî 4 milyon tuman girt; piştî ku min xercên derketin û ketina Tirkiyeyê dan min li terminal Wanê e-postalayên xwe kontrol kir û piştî saetek vegeriyam Îranê.”

	 

	Şêniya Sine (Senendec) Avan. H wiha dibêje: “Peywirdaran li deriyê cîranî di apartmanê de dan, bi awayekî êrîşkar derketin ser banê avahiyê, çiqas çanak hebûn hemû birin. Kesên li malên musteqîl diman, ji tirsê deriyên xwe kilît kirin, perdeyan berdan û lembeyên xwe vemirandin, ji bo ku li deriyên wan nedin û bibêjin qey kes li malan tune ye. Kesên ku di apartmanan de dijîn, ji bo ku çanakên wan neyên dîtin ji banê avahiyê girtin balkonên xwe. Li hinek bajarên weke Serdeştê, hêzên ewlekariyê bi vînçan derketin balkonan. Li bajarên Mahabad, Bane, Seqiz û yên din jî hat ragihandin ku deriyên ketina apartman û serbanan bi zorê hatine vekirin û cam hatine şikandin.”

	 

	Saziyeke medyayê ya nêzî Muhafizên Şoreşê, îdia kir ku Îran bi alîkariya Çînê di peykyên Starlink de birandinê çêkiriye. Li gorî çavkaniyek pêbawr, di rojên destpêkê de, dest bi birandinê kirine û wiha hat gotin: “Hinek mirovan li gorî talîmatên qenalên peykê ji nû ve aktîf kirin lê ji bo ku neyên tesbîtkirin tenê di rewşên pêwist de pir bi baldarî dixebitandin.”

	 

	VPN: Ji bazirganîkrina ragihandinê heta amûra sîxuriyê

	 

	Li Îranê înternet bi temamî VPN ye. IP’ên hinek navendên daneyan û tenê bi gihîştina înterneta navneteweyî bi sînor nemaye, di heman demê de konfîgurasyonên IP’yan gihîştine bazara firoşkarên VPN’ê û bi 15 milyon tumen an jî bi biheyek zêdetir hatiye firotin.

	 

	Sozên sextet û înterneta bi sînor

	 

	Di nava du hefteyan de tenê ji sedî dudu mirov dikaribûn bigihîjin înternetê. Kaziohe S. di hefteya sêyem de wiha behsa zoriyên girêdana înternetê dike: “Ji bo ku em çend deqe girê bidin, her car me operatora VPN’yek test dikir, em nikaribûn bi deng û dîtin bierin, dosya bişînin.”

	 

	Li Îranê çar hefte ne înternet birandî ne, mirov hê nikarin bigihîjin înternetê. Pispor diyar dikin ku diyar e dê ev rewş çend rojan berdewam bike û rayedarên Îranê ji bo trafîkê asteng û kontrol bikin dê pergaleke nû peş bi pêl ava bikin an jî eyar bikin.