STENBOL - Psîkoterapîst Zeynep Çukadar got, "Heke hûn nekarin pêşî li daketina temenê bikaranîna madeyên hişber ji bo asta dibistana seretayî bigirin, hûn nifşekî windabûyî mezin dikin" û bal kişand ser vê rastiyê ku tiryakbûn ne pirsgirêkek takekesî ye, lê pirsgirêkek civakî ye. Wê tekez kir ku pêdivî bi xurtkirina mekanîzmayên parastin û pêşîlêgirtinê ji bo parastina zarok û ciwanan heye.

 

Zêdebûna rêjeya bikaranîna madeyên hişber li Kurdistan û Tirkiyeyê û kêmbûna temenê bikaranîna madeyan, tiryakê ji pirsgirêkek takekesî vediguherîne krîzek civakî. Nêzîkatiya hikûmetê ya ji bo têkoşîna li dijî bikaranîna madeyan bi polîtîkayên ewlehiyê yên domdar, li şûna mekanîzmayên parastin û pêşîlêgirtinê, krîzê hîn kûrtir dike.

 

Psîkoterapîst Zeynep Çukadar ji ajansa JINNEWS'ê re axivî û bal kişand ser rewşa heyî. 

 

Bikaranîna madeyan

 

Zeynep Çukadar diyar kir ku bikaranîna madeyên hişber nikare tenê wekî hilbijartinek takekesî were hesibandin û li pişt tiryakê hestên tenêtî, kêmasî û bêqîmetiyê hene. Wê rave kir ku bikaranîna madeyan dikare bibe rêyek ji bo çareserkirina van hestan û got: "Em hemî dikarin di cîhana xwe ya hundurîn de hestek kêmasî, bêhezkirin û bêqîmetiyê hilgirin. Tiryakbûn bi bingehîn bi hewldanek ji bo dagirtina vê tenêtî û valatiya hundurîn dest pê dike. Dema ku kesek nikaribe bi van hestên giran re mijûl bibe, ew li kêfa demkurt digerin û berê xwe didin madeyên ku kîmyaya mêjî diguherînin. Lêbelê, dema ku bandora madeyê kêm dibe, hestên bêçaretiyê, bêhêvîtiyê û bêqîmetiyê hîn bi tundî vedigerin. Wekî din, tiryakbûn bi tenê namîne; formên cûda yên tiryakê yên wekî qumar, tiryakbûna ekranê, an tiryakbûna navkesane jî dikarin derkevin holê. Mirov hewcedariyek bingehîn heye ku bi tiştekî ve girêdayî bibin. Ji ber vê yekê, em nikarin tiryakbûnan?bi tenê bihêlin; divê em wan bi rêya torên piştgiriya civakî ji nû ve bi jiyanê ve girêbidin."

 

Lêgerîna dermankirinê 

 

Zeynep Çukadar diyar kir ku tevî ku bi salan e madeyên hişber bikar tînin, gelek caran kes tiryakbûna xwe qebûl nakin û ne tesaduf e ku ew bi gelemperî di 30 saliya xwe de dest bi lêgerîna dermankirinê dikin û wiha axivî: "Tu tiryak di destpêkê de tiryakbûna xwe qebûl nake. Ew bi baweriya 'Ez dikarim her dem dev jê berdim' tevdigerin. Lêbelê, 30 sal asteke krîtîk e ku civak ji kesan hêvî dike ku berpirsiyariyên wekî fonksiyonelîtî, serxwebûna aborî û avakirina malbatekê bicîh bînin. Piştî vê temenê, toleransa mirov ji bo jiyana bêberpirsiyar bi dawî dibe û piştgiriya malbat û jîngehê vedikişe. Kes dest pê dike ku rewşa xwe bipirse. Lêbelê, ev pêvajoya hişyariyê, piştî 15-20 salan karanînê, dermankirinê ji ber zirara mêjî û şêwazên tevgerî yên kûr pir dijwartir dike."

 

'Ne rast e ku di 20 rojan de ji tiryakê xilas bibî'

 

Zeynep Çukadar bal kişand ser kêmasiya pratîkên rehabîlîtasyonê yên heyî û kapasîteya nivînan û destnîşan kir ku di vê pêvajoyê de malbat bi tenê dimînin û wiha nêrînên xwe anî ziman: "Tirsî nexweşiyeke kronîk û jiyanî ye ku tenê bi hiştina reseptorên di mêjî de dikare were kontrol kirin. Ne rast e ku mirov hêvî bike ku kesek bi heyamên rehabîlîtasyonê yên 20 rojan ji tiryakê xelas bibe. 6 mehên pêşîn û 2 salên piştre ji bo tunekirina reseptorên tiryakê di mêjî de girîng in. Piştî 20 rojan dayîna çenteyê zarok û şandina wî ne çareserî ye. Pêdivî ye ku nexweş herî kêm 6 mehan ji perspektîfên psîkiyatrîk, psîkolojîk, civakî û pîşeyî were piştgirî kirin û bi tevahî ji teşwîqên hawîrdorê û gihîştina madeyê dûr were girtin."

 

'Erkê sereke yê dewletê ye ku madeyan ji holê rake' 

 

Zeynep Çukadar diyar kir ku her çend tenêtî, pirsgirêkên malbatî, tundûtûjî û zexta hevalan faktorên ku ciwanan ber bi bikaranîna madeyên hişber û madeyan ve dibin jî, sedema herî bingehîn bêparbûna aborî ye û bal kişand ser girêdana rasterast a di navbera xizanî û bikaranîna madeyên hişber de. Wê tekez kir ku erkê sereke yê dewletê ew e ku gihîştina van madeyan ji holê rake û wiha bi lêv kir: "Divê ev xeter ji deverên wekî dibistan û taxên ku zarok dikarin bi hêsanî bigihîjin madeyên hişber were rakirin. Xizaniya aborî û bêparbûn van xetereyan zêde dike. Xurtkirina piştgiriya giştî û qadên civakî ji bo parastina zarok û ciwanan ji vê rewşa dijwar girîng e."

 

Pêdivî heye  ku xizmet bên berfirehkirin

 

Zeynep Çukadar, bal kişand ser nebûna qadên werzîş û civakî yên belaş ku zarok û ciwan dikarin xwe mijûl bikin û piştgiriya hevalan bistînin û diyar kir ku mekanîzmayên piştgiriya psîkolojîk û civakî veguheriye karsaziyek bazirganî û wiha nêrînên xwe anî ziman: "Îro, wergirtina piştgiriya psîkolojîk karekî pir biha ye. Saziyên giştî û şaredarî divê van xizmetan bi tevahî gihîştî û bêpere peyda bikin. Malbat dema ku bi pêvajoya tiryakê re têdikoşin tenê û bêçare dimînin. Navendên me yên rehabîlîtasyonê hema hema tune ne; yên heyî pir biha ne. Vekirina navendek li Stenbolê têrê nake, tiryak li her parêzgehê heye û pêdivî ye ku xizmet werin berfireh kirin."

 

Li gorî rewşa kesan rêbazên parastinê

 

Zeynep Çukadar bal kişand ser aliyê tenduristiya giştî yê pêvajoyê û tedbîrên parastinê yên saziyan û ev tişt destnîşan kir: "Yek ji modelên parastinê yên li derveyî welat ev e; Ger kesek eroînê bikar tîne û di wê gavê de naxwaze dev jê berde, heta dayîna derzîyek sterîl jî tedbîrek parastin û pêşîlêgirtinê ye. Ji ber ku bi vî rengî, hûn herî kêm pêşî li belavbûna nexweşiyên girîng ên wekî HIV'ê digirin ku dikarin bi xwînê werin veguheztin, di civakê de. Di têkoşîna li dijî tiryakê de, divê hûn li gorî rewşa kesan rêbazên parastin û pêşîlêgirtinê bicîh bînin. Ger hûn dixwazin bi rastî têbikoşîn, divê hûn samîmî bin; polîs, mamoste, psîkolog, civaknas û psîkiyatrîstên we û heta Wezareta Dadê jî, divê bi awayekî hevrêz û samîmî li ser vê mijarê bixebitin. Li cihê ku hêzên ewlehiyê an jî karmendên giştî tê de beşdar in û gendelî zêde ye, çareserkirina pirsgirêkê ne mimkûn e. Heta ku îradeyek rastîn û toleransa sifir tune be, em nikarin vê rewşê biguherînin."

 

'Ji bo jinan navendek taybet nîne'

 

Zeynep Çukadar, bal kişand ser ku di têkoşîna li dijî tiryakê de aliyê zayendî tê paşguhkirin û di qada giştî de navendên dermankirin û rehabîlîtasyonê yên taybetî ji bo jinan tune ne û destnîşan kir ku ev rewş newekheviya zayendî kûrtir dike. Zeynep Çukadar, diyar kir ku jin ji ber tirsa zexta civakî neçar in ku rewşa xwe veşêrin û got: "Gihîştina jinan a madeyên hişber an jî bikaranîna wan ne ji ya mêran kêmtir e, lê jin ji ber zexta civakî bêtir vedişêrin. Ev yek jinan ji îstîsmara cinsî, laşî û hestyarî pir bêtir bêparastin dike. Em ji sala 2008'an vir ve li ser nebûna navendeke taybetî ji bo jinan diaxivin, lê hîn jî gaveke berbiçav nehatiye avêtin."

 

Nifşekî windaybûyî 

 

Zeynep Çukadar diyar kir ku dûrxistina ciwanan ji madeyên hişber têrê nake û ji bo beşdarbûna kesan di jiyana civakî de bernameyeke rehabîlîtasyonê ya yekpare pêwîst e û wiha dawî li axaftina xwe anî: "Ji bilî dermankirina psîkiyatrîk û psîkolojîk, divê piştgiriya malbatê, qursên perwerdehiya pîşeyî û komên piştgiriya hevalan di vê pêvajoyê de cih bigirin. Ger hûn nekarin pêşî li daketina temenê bikaranîna madeyên hişber bo asta dibistana seretayî bigirin, ger hûn mekanîzmayên kontrolê nexebitînin, ev tê wê wateyê ku hûn nifşekî windabûyî mezin dikin. Ev pirsgirêk samîmiyet, toleransa sifir û îradeyek giştî ya bi biryar hewce dike.'