Melek Avci

 

ENQERE - Damezrînera Platforma Jinan a Wekhevî û Edaletê ya SES'ê Gulseren Onanç, bal kişand ser ezmûnên ji pêvajoya aştiyê ya Îrlandayê hatine girtin û diyar kir ku tevî ku nêzîkî 30 sal di ser peymanê re derbas bûne jî, aştiya civakî nehatiye damezrandin û wiha got: "Ji bo ku li Tirkiyeyê kêmasiyên bi vî rengî çênebin, divê hemû beşên civakê aştî qebûl bikin."

 

Enstîtuya Pêşketina Demokratîk (DPI) di çarçoveya Bernameya Danûstandina Berawirdî ya Navneteweyî de li Belfast û Dublinê di navbera 23-26'ê Îlonê de li ser ezmûnên jinan di pêvajoya aştiyê ya Îrlandayê de nîqaş kir. Şandeyek ji Tirkiyeyê ku endamên jin ên parlementoyê ji partiyên siyasî yên cûda û nûnerên civaka sivîl jî di nav de bûn, bi kesên ku di şekildana Peymana Îniya Pîroz a 1998'an de rolek lîstine, piştgirî dane pêkanîna wê û serdema pevçûnê bi çavên xwe ceribandine re civiyan. Girîngiya beşdariya çalak a jinan di mekanîzmayên danûstandin û biryardanê de di nav pêvajoyên aştiyê de hate tekez kirin. Mekanîzmayên hevkariyê yên ku ji hêla jinan ve hatine pêşxistin, hewildanên ji bo derbaskirina astengiyên li pêşiya beşdariya siyasî û bandora mayînde ya van ezmûnan jî hatin nirxandin.

 

Damezrînera Platforma Jinan a Wekhevî û Edaletê ya SES'ê û di heman demê de pêşenga civaka sivîl Gulseren Onanç, ji ezmûna Îrlandayê bigire heya pêvajoya li Tirkiyeyê, nerînên xwe yên li ser çawaniya avakirina aştiyê parve kir.

Armanca DPI'yê

 

Pêşî, Gulseren Onanç, behsa xebata Enstîtuya Pêşveçûna Demokratîk (DPI) kir û bi bîr xist ku enstîtu ji hêla Kerîm Yildiz ve hatiye damezrandin û wiha dest bi axaftina xwe kir: "DPI enstîtuyek e ku ji bo beşdarbûna di pêvajoyên çareserkirina nakokiyan de li cîhanê, ji bo derxistina dersan û avakirina zanînê, ji bo avakirina tîmek jêhatî di nav welat de, ji bo hêzdarkirina kesên ku dê beşdarî pêvajoyên çareseriyê bibin û ji bo ku ew bikaribin rolek çalak di çareserkirina nakokiyan de li welatên xwe bigirin, dixebite. Ew enstîtuyek e ku ez ji sala 2012'yan vir ve dizanim û beşdarî xebata wê dibim û ew di heman demê de li ser pirsgirêka Kurd li Tirkiyeyê jî dixebite. Ev erkên ku hewceyê berdewamiyê ne. Ez xebata ku DPI bêyî ku qet dev jê berde didomîne pir girîng dibînim. 

 

Ez hewlên ji bo hembêzkirina pêvajoya aştiyê li Tirkiyeyê, agahdarkirina aktorên Tirk li ser nakokî û çareserkirina nakokiyan li welatên din û avêtina gavan û pêşxistina ramanan di derbarê çareseriyan de di warên pisporiya xwe de li Tirkiyeyê, pir hêja dibînim. DPI girîngiyê dide beşdariya çalak a jinan di çareserkirina nakokiyan de, hebûna wan li ser maseyê û beşdariya wan di pêvajoyê de. Biryara 1325 a Neteweyên Yekbûyî jî behsa hebûna jinan li ser maseyê di çareserkirina nakokiyan de dike. Bi salan e, DPI bi berdewamî li Tirkiyeyê bernameyan li dar dixe da ku alîkariya jinên ji sektorên cûda bike ku ezmûnên welatên cûda fam bikin. Bernameya sê hefte berê yek ji wan bernameyan bû. Siyasetmedarên ji AKP, Partiya DEM, CHP û Partiya DEVA di bernameyê de hebûn. Her wiha hevalên ji civaka sivîl ên mîna min û hevalek helbestvan/nivîskar jî hebûn."

 

Peymana Înê ya Pîroz

 

Gulseren Onanç ku diyar kir ku wê di sala 2016'an de beşdarî bernameyeke bi vî rengî bûye, destnîşan kir ku vê rêwîtiyê derfet da wê ku guhertinên ku di 10 salên navberê de çêbûne bibîne û wiha got: "Ez dixwazim tekez bikim ku ev pêvajo û berdewamî çiqas girîng e. Min deh sal berê beşdarî bernameyeke pir dişibe wê bûm. Ev bername ji bo dîtina pêşketinên deh salên borî pir bikêrhatî bû. Bi kêmanî ji bo min. Ez û Bejan Matur deh sal berê di komê de bûn. Di bernameyê de, em bi siyasetmedarên berê û yên niha, rêxistinên jinan ên femînîst û dîplomatên karûbarên derve re civiyan da ku rewşa li Îrlanda Bakur piştî Peymana Înê ya Pîroz a ku di sala 1998'an de hat îmzekirin çêtir fam bikin.

 

Deh sal berê, me bal kişand ser dijwarîyên ku di pêvajoya çêkirina Peymana Înê ya Pîroz de rastî wan hatin. Wê demê gelek mijar hatin nîqaşkirin, lê bernameya me ya 2016'an bêtir li ser çawaniya bidestxistina vê peymanê bû. Niha, 30 sal şûnda, bi hemî guhertinên ku li Ewropa û cîhanê qewimîne, ev bername di alîkariya me de ronîker bûye da ku em dînamîkên Îrlanda Bakur çêtir fam bikin. Me dît ku çawa civatek ku peymanek aştiyê îmze kiriye hîn jî rêyek dirêj li pêşiya me ye ji bo ku wê aştiyê wergerîne jiyana rojane."

 

Pêvajoya peymana Îrlandayê

 

Gulseren Onanç, destnîşan kir ku civînê tekez kir ku dersa herî girîng a ji ezmûna Îrlandayê hatiye girtin aliyê civakîbûna aştiyê ye û wiha bi lêv kir: "Ger min neçar bima ku tevahiya civînê di hevokekê de kurte bikim, ew ê gotinek ji Jane Morrica, damezrênera Koalîsyona Jinên Îrlanda Bakur be: 'Me pir zêde li ser çêkirina peymanê sekinî, me têra xwe li ser civakîbûna çareseriyê nexebitî.' Yên din ev bi awayên cûda gotin. Bila ez werim ser rewşa Tirkiyeyê. Deh sal berê, Tirkiye di nav pevçûnek cidî de bû. Di sala 2016'an de, li Tirkiyeyê serhildanek û paşê kaosek siyasî hebû, serdemek pevçûnê. Deh sal berê, jinên ku beşdarî bernameyek wisa bûn guhdarî kirin ka çawa zehmetiyên ku di pêvajoya peymana Îrlandayê de hatine dîtin çareser bûne, çawa lihevhatin pêk hatiye, çawa jinên ji her du aliyan, Katolîk û Protestan, li hev civiyane û wekî jin yekîtiyek ava kirine ku ji dabeşbûn û veqetandinan derbas bûye. Min çîrokek li ser Koalîsyona Jinên Îrlanda Bakur bihîstibû ku her tim îlham dida min û ez pir bi bandor bûm. Min ji xwe pirsî gelo Tirkiye dikare bigihîje wê astê, lê min fikirî ku dê dijwar be. Ji ber ku em di nav pevçûnê de bûn, me çareseriyek nedît. Wê demê, min nedikarî xeyal bikim ku Tirkiye dikare bigihîje pêvajoyek bêçekbûnê, pêvajoyek danîna çekan ku ji hêla hikûmet, partiya Kurd û opozîsyonê ve bi awayên cûda tê pênase kirin, an jî bi kêmanî yek ku em hemî qebûl dikin. Ez mikur têm, min nedikarî fêm bikim ka ew ê çawa bibe, min nedikarî rêyek derketinê bibînim. Ji ber ku di sala 2016'an de, hikûmetek her ku diçû otorîter hebû. Peyva aştî ji wê demê ve wekî sûc hatibû hesibandin û hîn jî wisa ye."

 

Destpêkek girîng 

 

Gulseren Onanç, diyar kir ku di sala 2016'an de, bi karanîna ezmûnên Koalîsyona Jinên Îrlanda Bakur, wan xeyal dikir ku jinên ji partiyên siyasî yên cûda li Tirkiyeyê werin cem hev û got: "Ez di sala 2016'an de pir reşbînî bûm, lê ez wê demê di siyasetê de çalak bûm. Koalîsyona Jinên Îrlanda Bakur ev kir, çima em nikarin? Çima divê jinên ji partiyên cûda li dora maseyek tenê ji bo axaftina li ser aştiyê necivin? Me wê demê ev xewn hebûn. Lê wê demê siyaseta partî serdest bû û me nekarî wê bikin mijarek bêalî. Niha, di Îlona 2026'an de, jinên ku beşdarî civînê bûn dîtin ku em di pêvajoya aştiyê de çiqas pêş ketine. Berî her tiştî, destpêkirina pêvajoyek mîna danîna çekan destpêkek pir girîng e ji ber ku ew ji bo diyalog û siyaseta sivîl cîhek vedike. Me hemûyan ji Xwedê re şikir kir ku Tirkiye gihîştiye vê nuqteyê. Ji ber ku ev nuqte bi bedelên mezin hat gihîştin. Ev pêvajoya pêşkeftinê ne bi xebata komîsyonan, komên dualî û sêalî, an komên navneteweyî yên wekî Îrlanda, Îngilîstan û Amerîkayê hat bidestxistin. Her çend me rexne li wê yekê kir ku ev di çarçoveya hevdîtinên bi rêberên PKK'ê û nûnerên îktîdarê re dihat kirin jî, me careke din li wir qebûl kir ku pevçûn bi dawî dibe û xala ku gihîştiye bi rastî pir hêja û pir girîng e."

 

Aştiya rastin

 

Gulseren Onanç diyar kir ku xalek din ku wan bi taybetî bala xwe daye nebûna qebûlkirina civakî ya aştiyê li Îrlanda Bakur e, tewra 30 sal piştî peymana aştiyê jî ku bandora wê ya mayînde asteng kir û wiha axivî: "Me dît ku tevî ku 30 sal berê peymanek hat îmzekirin û welatên ku wekî garantor tevdigerin jî, aştî hîn jî nehatiye civakîkirin. Jinên ciwan ên ku di wan salan de ji dayik bûne û niha di 30 saliya xwe de ne, ji me re qala wê kirin. Wan vegot ku wan çawa ew pêvajo jiyan kiriye, piştî îmzekirina peymanê çi derbas kirine û çawa ew hîn jî nekarîne tiştê ku em jê re dibêjin aştiya rastîn, an aştiya erênî ne tenê rewşek bê pevçûn, lê aştiyek erênî ku civak ji hemî dabeşan derbas dibe ava bikin. Wan her wiha got ku ciwan di vê yekê de rolek pir çalaktir dilîzin û dikarin ji nifşê berê bilîzin."

 

Pejirandina hemû beşên civakê

 

Gulseren Onanç, destnîşan kir ku li Îrlanda Bakur dabeşbûnên civakî berdewam dikin û got: "Hîn jî pêvajoyek dabeşbûna siyasî berdewam dike. Komek heye ku daxwaza veqetandinê dike. Sinn Féin, baskê siyasî yê IRA, daxwaza yekbûna bi Îrlandayê re bilind dike. Daxwazek wisa heye. Li şûna ku her du komên etnîkî û her du olî yên Îrlanda Bakur werin cem hev û jiyaneke hevpar pêk bînin, daxwaza yekbûna bi Îrlandayê re dîsa tê rojevê. Tê gotin ku nêzîkî nîvê nifûsê piştgirî dide wê. Ev yek nîşanî me dide ku nepevçûn girîng e, pêvajoya danîna çekan girîng e. Lê heke aştî civakî nebe, heke ji hêla hemî beşên civakê ve neyê pejirandin, heke dabeşbûn û pevçûnên ku berê hatine jiyîn neyên derbaskirin, pêvajo domdar nîne. Dibe ku pêvajoyek pevçûnek nû ya çalak niha li Îrlanda Bakur dest pê neke, lê peymana aştiyê nekariye Îrlanda Bakur veguherîne civakek ku bi cûdahiyên xwe jiyaneke hevpar ava kiriye. Rewşa li Tirkiyeyê pir cûda ye."

 

Gulseren Onanç rexne li beşdarbûna kêm a jinan di pêvajoya ku li Tirkiyeyê tê meşandin de girt û wiha nêrînên xwe anî ziman: "Ji derve jî hûn dikarin wê bibînin. Ev pêvajoyek e ku ji hêla mêrên temenmezin ve, ji her du aliyan ve tê rêvebirin. Bê guman pêdivî ye, neçar e ku aliyên ku çek û desthilatdariya dewletê digirin li ser maseyê rûnin. Lê ji bo ku ev pêvajo bi aştiyek rastîn berdewam bikin, divê jin di tevahiya sêwirana pêvajoyê de cih bigirin. Pêdivî ye ku zehmetiyên ku dikarin werin dîtin werin destnîşankirin, çareserî werin pêşniyar kirin û dûv re ev ji temaşevanek berfirehtir re werin ragihandin, werin parvekirin û hembêz kirin. Niha, pêvajoyê gelek kêmasî hene û nebûna jinan di vê pêvajoyê de kêmasiyek mezin e. Lê em dîsa jî li qedeha nîv tijî binêrin. Bi kêmanî, divê em rastiya ku pêvajoya bêçekkirinê dest pê dike wekî xalek destpêkê bigirin û daxwaz bikin ku jin di komîsyonên ku dê di pêvajoya paşîn de werin damezrandin de bêtir beşdar bibin. Ez bawer dikim ku pir girîng e ku perspektîfa jinê, hesasiyet, têgihîştina aştiyê û şehrezayiya wê li ser van maseyan hebe. Di vî warî de înîsiyatîfên sivîl têne kirin ku ez wan pir girîng û hêja dibînim."

 

Li Enqerê konferans

 

Di vê çarçoveyê de, Gulseren Onanç girîngiya konferansa "Jin li kêleka hev in" ya ku dê li Enqerê di navbera 31'ê Cotmehê û 1'ê Mijdarê de konferanseke li dar bixin û wiha destnîşan kir: "Jinên ku ji bo demokrasî û aştiyê parêzvan in, li hev civiyane. Me got ku em vê destpêkê girîng dibînin. Me got ku em ê bi hev re biaxivin û li ser xalên ku me yek dikin bisekinin. Me demokrasî kiriye eksena xwe ya sereke. Bi gotineke din, me bi fikra 'Bêyî demokrasiyê aştî nabe' dest pê kir. Ji ber vê yekê, me destpêkek wisa da destpêkirin da ku eksena li ser bingeha demokrasî, aştî, maf û azadiyên wekhev ava bikin. Înîsiyatîfa Jin li Kêleka Hev in jî ji daxwaza diyaloga hevbeş derket holê, da ku pirsgirêkên ku li ser maseyê mane û bi hûrgilî nehatine danîn, bi berfirehî li ser wan nîqaş bikin, bersivên pirsên di hişê xwe de bibînin û li çavên kesê din binêrin û bêjin em çi dixwazin û çi naxwazin."

 

'Em  li ser vê axê li kêleka hev bisekinin'

 

Gulseren Onanç wiha dawî li axaftina xwe anî: "Ez rêzek mezin ji têkoşîna ku hevalên min ên Kurd bi salan e dimeşînin re digirim. Ez difikirim ku divê em êdî vê têkoşînê bi hev re bikin. Ez pir bi qîmet û girîng dibînim ku li Tirkiyeyê hawîrdorek demokratîk, bi hev re jin, mêr û jin, Tirk û Kurd bi hev re biafirînin. Ez bawer dikim ku em dikarin bikin. Koalîsyona Jinên Îrlanda Bakur ku me wê demê dît ji bo min utopyayek bû. Îro em nêzîkî pêkanîna wê ne. Ezmûnên Koalîsyona Jinên Îrlanda Bakur ji bo têkoşîna hevpar a jinan li Tirkiyeyê girîng in. Ez îtîrafa Jane Morrica, yek ji damezrînerên Koalîsyona Jinên Îrlanda Bakur ku deh sal berê bi kêfxweşî rola wê ya berfireh di pêvajoya peymanê de vegot, watedar dibînim 'Me pir zêde li ser peymanê sekinî, me girîngiya têr neda civakîbûnê.' Niha ez bawer dikim ku em jin dikarin bi hêsanî werin ba hev û ji bilî komeke piçûk, Kurd û Tirkên li Tirkiyeyê dikarin bi hev re ji bo demokrasiyê têbikoşin. Ez jî şehrezayiya kevnar a Anatoliyê ku me mîras girtiye pir girîng dibînim. Em ê di van axan de li kêleka hev bisekinin. Ez hêvî dikim ku em bi hev re karibin rêziknameyek demokratîk ava bikin ku li gorî me be."