Ruşen Samsat

 

“Kapitalizmin kendisini en çok üzerine inşa ettiği zemin bireyciliktir. Bireyciliğin tarihi kuşkusuz kapitalizm ile başlamadı ama onunla en sistemli ve örgütlü hale geldiği kesindir. Aşırı şişirilmiş egonun, kendisini toplum üstü ve her şeyin sahibi olarak görmesi; kendisinden farklı olanı/ötekini ezdikçe ve küçülttüğü oranda kendisini var etme biçimi, insanlık için en köklü şiddet kaynağıdır.”

 

İnsanlık bir yüzyıl içerisinde iki dünya savaşını yaşadı. Milyonlarca insan öldü. Hiroşima ve Nagasaki’de atom bombası gibi dehşetli teknolojiler kullanıldı. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra elli yıla yakın süren bir “soğuk savaş” dönemi ardından, bugün insanlık yeniden küresel çapta bir savaş gerçekliği ile yüz yüzedir. Özünde, çok kısa ara dönemler dışında, neredeyse doğal bir tarihsel gelişim gibi hep savaş durumunu yaşadı. Fakat son yüzyıllık tarih; bizi yeni baştan uygarlık tarihini ve sonuçlarını değerlendirmeye itmektedir. Özellikle İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ve daha yoğun olarak da alternatif bir sistem olma iddiasında olan Sovyetlerin dağılışı ile birlikte bu sorgulama daha hız ve derinlik kazanmıştır.

 

Son yüzyılda yaşananlar, insanlık açısından tanımlanmaya ve anlaşılmaya muhtaçtır. Giderek şiddet ve savaş olgusunun binlerce yıllık uygarlığın özünde, kuruluş biçiminde ve dolayısıyla yapısal olduğu görüşü ağırlık kazanmaktadır. Neden bir yüzyıla bu kadar dünya savaşı sığdırıldı? Adorno, İkinci Dünya Savaşı ve Hitler faşizminin Holokost dehşeti ardından “Dünya sistematikleştirilmiş dehşettir!” diyor. Yine Hannah Arendt’in totalitarizm ve kötülük tanımları oldukça çarpıcıdır. İdeolojik politik tanımlardan öte, esasta bu tür sosyolojik tanımlar tarihsel ve sosyolojik bağlam içerisinde örgütlü, sistemli ve yapısallık kazanmış şiddet olgusunu daha köklü ve bütünlüklü açımlayabilmektedir. 

 

Genelde pozitivizm temelli sınıfsal bakış açısıyla, ideolojik ve politik tanımlarla ve teorilerle şiddetin çözümlemesi daha ağırlıklı yapılmıştır. Elbette bunların da bir değeri ve yeri olmakla birlikte; şiddet olgusunun nedenleri ve asıl hedefleri kadar, yürütülüş biçimini de anlamak açısından bu bakış açıları dar ve yüzeysel kalmaktadır. Kuşkusuz kapitalist sistem hegemonyasının devamlılığı için dünyayı paylaşmak, sistemin kendi içindeki rekabet sorunlarını ya dondurarak (soğuk savaş yıllarında olduğu gibi) ya da daha fazla daralmış ve merkezileşmiş iktidar odakları yaratarak aşmak, bunun için her türlü savaşı da göze almak ve giderek daha fazla militaristleşmek sistemin temel özellikleridir gibi değerlendirmeler yanlış değildir. Nitekim birinci ve ikinci dünya savaşlarında sömürge paylaşımı esastı. Bu paylaşımı sağlamak için milliyetçi, ırkçı, sınıfçı ideolojiler temelinde insanlık bu savaşlara koşturuldu. Bu tür ideolojiler temelinde her türlü savaş pratiği meşrulaştırılmaya ve hatta kahramanlık payesi ile anlam kazandırılmaya çalışıldı. Fakat bu tür savaş pratiklerinin toplumsal doğa ve gelişim açısından, insanlığın kolektif anlam dünyası bakımından köklü etkileri vardır. Bu savaşların toplumsal varlık bakımından ve sosyolojik açıdan yarattığı tahribatlar ve sonuçlar hala tam olarak çözülebilmiş değildir. Giderek tarihsel ve sosyolojik bakış açıları ile daha felsefik ve ontolojik değerlendirmelere ihtiyaç vardır.

 

İnsanlığın ilk homo sapiens halinde, zorlu doğa koşulları ve sonsuz evren içerisindeki çaresizliği, dayanıksızlığı, belirsizliği, bilinçten yoksunluğu ve geleceksizliğini günümüzde anlamak çok zor değil. Aslında binlerce yıl sonra bile homo sapiensler olarak o tarihsel oluşum anını çok fazla aşmış sayılmayız. Yüz binlerce yıl sonra bile, özelde de son on beş bin yıllık uygarlık tarihinden geldiğimiz aşamada hala dayanıksız, belirsiz, bilinçsiz ve geleceksiz bir distopya içerisinde hapsolmuşuz. Bunca teknik, birikim ve bilime rağmen insanlığın sayısız ütopya, mücadele ve özgürlük arayışlarına karşın, insanlık olarak çok köklü bir varlık sorunu yaşamaktayız. Elbette -eğer bir gelişme çizgisi olarak değerlendirilecekse-, devasa bir maddi uygarlık yaratılmış, dünya küreselleşmiş, dünya insanlığa dar gelmekte, uzayda yeni yaşam alanları araştırılmakta; kuantum fizik, genetik bilim, çok ileri düzey teknoloji gelişmiştir. Fakat varlık sorunlarımıza tam olarak hiçbir cevap bulabilmiş değiliz. Kapitalist sistem, bizi kendi varlığımızla cebelleşir duruma getirmiştir.  

 

Snowpiercer filminde yeni bir buz çağında insanlığın bütün umutsuzluğu, güçsüzlüğü ve insanlık değerlerinin dibe vurmuşluğuyla bir trene bindirildiği, Hz. Nuh’dan günümüze binlerce yıllık tufan/kıyamet senaryosunda olduğu gibi bir bilinmez geleceğe, hatta belki de dehşetli bir yok oluşa doğru hızla ilerlediği olabildiğince ürkütücü bir şekilde anlatılmaktadır. Konu elbette yeni bir olası buz çağı ile ilgili değildir; insanlığın tür olarak toplumsal varoluşunun kapitalist çağda giderek nasıl bir yok oluşa sürüklendiği ve dehşetli sorunsallığa boğdurulduğudur. “Binmişiz bir alamete, gidiyoruz kıyamete” deyimi ancak bu kadar profesyonel bir distopik kurgu ile anlatılabilir! İlginçtir ki; burada biraz reel-sosyalist, Stalinist ve biraz Hitlerci faşist toplum kurguları ve yöntemleri aslında iç içe sentezlenmiş, birbirine çok yakınlaştırılmaktadır. İnsan, ruhu, duygu ve düşüncesi ile tam da buz çağına yakışır biçimde adeta dondurulmuş; insanın anlam dünyası can çekişmekte, bedeni ise çarkın maddi bir dişlisi halinde tutulmaktadır. Kapitalist sistemin karakteri ve kendi çöküşü ile birlikte insanlığın toplumsal/tarihsel birikim ve yaşam gerçekliğini de son süratle nasıl bir sona doğru sürüklediğini çok gerçekçi ve çarpıcı bir şekilde göstermektedir. 

 

Dünyayı sarsan “suç dosyası” olarak tanımlanan Epstein gerçekliğini, tarihsel toplumsallığın neresine oturtacağız? Dünya finansını ve siyasi iktidarını elinde tekelleştirmiş, hukuk, ahlak tanımayan, barbarlık düzeyinde seyreden, özelde kadın ve çocuklara yönelik akıl almaz suçlarla dolu, örtülü/maskeli/dokunulmaz bir çeşit sapkın eliti, sınıf teorilerinin neresine oturtacağız? Bazı resmi istatistikler bile şiddet olgusunun salt bir sınıf iktidarlaşmasının yapısallık kazanması olarak değerlendirilemeyeceğini göstermektedir. İnsanlığın yazıya geçirilen tarihi olarak 5 bin 600 yıl içerisinde yaklaşık olarak 14 bin 600 savaş yaşanmış. Dünya nüfusunun yarısını oluşturan kadın nüfusu dünyadaki mülkiyet oranının yalnızca yüzde 4’üne sahip. Dünyadaki işlerin yüzde 60’nın kadın iş gücü tarafından yüklenilmesine rağmen, toplam gelirin sadece yüzde 10’una sahip. Küresel ölçekteki mutlak yoksulluk sınırındaki 1,5 milyar kişinin yüzde 70’i kadınlardan oluşmakta.

 

Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) her yıl düzenli olarak yayınladığı Kadına Yönelik Şiddete İlişkin Raporuna göre, dünya genelinde her 3 kadından 1’i erkeklerin fiziksel şiddetine maruz kalmaktadır. Türkiye’de son yıllarda kadın katliamları kat be kat artmıştır ve hızlı bir yükseliş göstermektedir. Küresel Cinayet Raporu’nda 2017 yılında dünya genelinde toplam 87.000 kadın katliamı “tespit edilmiştir”. Aslında çocuk cinayetleri, tecavüz, çocuklara yönelik pedofili, ensest vs. tüm bunları üst üste koyduğumuzda, zamana ve küreye yayılmış bir durum değil, birçok kadın ve çocuğun “Gazzeleşme” gerçekliğidir yaşanan. Bunlar resmi istatistiklerdir. Ama bir bütün olarak Ortadoğu’daki kadın cinayetleri sizce ne kadar yıllık raporlara işlenebilmiştir? Sıfır noktasında gölgesi bile olmayan kadını hangi istatistikte bulacağız? Hindistan’daki doğan kız çocuklarının öldürülmesi, sayısı asla tespit edilemeyecek toplu kadın tecavüzleri, Afganistan’daki kadın kıyımını hangi toplumsal ahlak ve hukuk sistemine oturtacağız? 21. yüzyılın ilk çeyreğinde giderek daha fazla etnik yapıları hedef alan jenosidler gerçekleşmekte; dünyanın en refah/yüksek konfor içerisinde olan “en gelişmiş” kapitalist merkezleri bile her an savaş olasılığı, korkusu ve belirsizliğiyle yaşamaktadır. 

 

Aslında kapitalizmin yükselişi ile birlikte yapısal şiddetin daha yoğunlaştığı ve sistemli hale gelerek yaygınlaştığı belirtilebilir. Sadece vahşi kapitalizmin çalma/çırpmaya dayanan yağmalama ve sömürgeleştirme biçimlerine ve sermaye biriktirme biçimine ve yöntemlerine baktığımızda bile bunu anlamak mümkün. Genel olarak kapitalizmi ekonomik açıdan çözümleme daha öndedir. Kapitalizmin gelişimini ekonomik artı ürün ve üretim araçlarının gelişimi ve mülkiyeti ile izah edilmekte; fakat özünün tarihin en büyük cinselleştirme ve ticarileştirme, çökme ve gasp sistemi olduğu yeterince değerlendirilmemektedir. Bu durum kapitalizme dair onu adeta modernitenin neredeyse doğal bir gelişim evresi, hatta en gelişkin evresiymiş gibi bir algı yaratmakta. En özgürlükçü, devrimci sosyalist hareketler ve teoriler bile erkek egemenlikli sınıf merkezli değerlendirmelerin katı dogmatik ve şematik bakış açısını aşamamaktadırlar. Dolayısıyla şiddetin toplumun neredeyse kılcal damarlarına kadar sızmasını ve sistemli hale getirilmesini salt sınıf çelişkileri ile artık değerlendiremiyoruz. Toplumsal doğamız ile ilgili bir noktadan itibaren çok radikal, kökten ve binlerce yıl içerisinde kültür halini almış çok şiddetli bir müdahaleye veya bir sapmaya farklı felsefik, ontolojik, sosyolojik ve politik etik değerler üzerinden bakmayı öğrenmemiz gerekiyor. Bu artık varlığımızla ilgili bir sorunsallıktır. “Uygarlaşma”nın başından beri toplumsal doğa kendisini nasıl var etti ve nasıl bu kadar kendisine yabancılaştırılabildi? Toplumsal doğaya şiddet uygulandığında nasıl bir etkiye veya değişime yol açmaktadır? Doğrusu bu konu ile ilgili birçok soru var. Örneğin hayvanların evcilleştirilmesi, onların doğasına yapılmış çok şiddetli bir müdahaledir. Evcilleştirilme sürecine alınan birçok hayvanın bunu ölümü pahasına asla kabul etmediğini biliyoruz. 

 

Şiddetin tanımına ve kaynağına ilişkin bu çerçevede ortaya konulan birçok değerlendirmeler vardır. Max Weber, siyasi yaşamın kendisinin özünde şiddete dayandığını değerlendirir. (Max Weber, Meslek Olarak Siyaset) Çünkü ona göre siyaset bir kesimin/sınıfın iktidarıyla veya genel olarak iktidarla ilgilidir. İktidar demek eşittir zor kullanma kapasitesidir. İktidar=siyaset=şiddet denklemi modernitenin hâkim pozitivist paradigmasının temel bakış açısıdır. Peşinen siyaset böyle tanımlandığında toplum ve toplumsallık zaten sakatlanmış olmaktadır. Dolayısıyla şiddet tanımı toplumsal zeminlere oturtulmadığında, toplumun temel karakteri veya doğası olan siyasetten koparılmış veya siyasetin basit bir nesnesi haline gelmiş olmaktadır. Bir şeyi analiz etme yöntemin, zaten seni analiz ettiğin olgu karşısında bir tavır veya tutuma götürmektedir. Nitekim Max Weber, toplumun “demir kafese” alındığını tespit eder, ancak bu kesinlikle bir fasit daire gibidir. Olayları, olguları ve toplumu bu şekilde çözümlemek, özelde de şiddet olgusunu böyle tanımlamak kendi başına problemlidir. 

 

Bu konuda diğer bir uç ise şiddetin kaynağını doğa veya insan/toplum doğası ile açıklamak olmaktadır. Norbert Elias, “Uygarlaşma Süreci” kitabında şiddeti doğal bir olgu olarak görür. Ona göre temel dürtülere gem vurdukça insan şiddetten uzaklaşmaktadır. Fakat bu düşünce dizgesi, “ilkellikten” çıkış ve “uygarlaşma” ile birlikte giderek azalması gereken şiddetin, nasıl çok daha sistemli ve özellikle de yoğunlaştırılmış hale geldiğini açıklayamamakta. Sonuçta insanın insandaki hayvan doğasını aştıkça, yani akıl kazandıkça, şiddetin azalmadığını tarih bize yeterince göstermiştir. Foucault ise şiddet ile akılcılık arasında bir doku uyuşmazlığı olmadığını belirtir. “Şiddetin en tehlikeli yanı rasyonelliğidir. Şiddetin kendisi elbette korkunçtur. Fakat şiddetin en derin kökü ve kalıcılığı kullandığımız rasyonaliteden çıkar” der. Zizek, sistemik şiddetin “ekonomik ve siyasi sistemlerimizin düzgün işleyişinin genellikle yıkıcı sonuçlarıyla ilgili” olduğunu belirtir. “Sadece doğrudan bedensel bir şiddet değil, aynı zamanda şiddet tehdidi de dahil olmak üzere tahakküm ve sömürü ilişkilerini devam ettiren daha incelikli baskı biçimlerinden...” (Slavoj Zizek, Şiddet) yani sisteme içkin olan şiddete işaret eder. Zygmunt Bauman’ın değerlendirmeleri de yapısal şiddeti anlamak açısından önemlidir. Ona göre “Belirsizliğin manipülasyonu, her yapılaşmış totalite içinde -en başta, en radikal biçimiyle, modern bürokratik örgütün ve özellikle modern devlet bürokrasisinin yapılaşmış totalitesi içinde -güce ve nüfusa sahip olmak için verilen mücadelede birinci ve esas meseledir.” (Zygmunt Bauman, Küreselleşme) Aslında manipülasyonu belirsizlik, kapalılık, maskeleme olarak ve ilişkileri, mekanı, düşünceyi, bilgiyi, inancı, hatta farklılıkları yeniden yeniden düzenlemeyi bir anlamda sistemin kendisini etrafında örgütlediği temel, şiddeti yapısallaştıran etmenler olarak görmektedir. Kendini maskeleme, örtme veya manipüle etme ve etrafında güç biriktirme, örgütleme, şiddete dayalı olarak kendini var etme tanımları daha sosyolojik bir çerçeve sunmaktadır. Aslında çok köklü bir ben merkezciliği ifade etmektedir. Bu, her anlamda anti toplumsallıktır. Kapitalizmin kendisini en çok üzerine inşa ettiği zemin bireyciliktir. Bireyciliğin tarihi kuşkusuz kapitalizm ile başlamadı ama onunla en sistemli ve örgütlü hale geldiği kesindir. Aşırı şişirilmiş egonun, kendisini toplum üstü ve her şeyin sahibi olarak görmesi; kendisinden farklı olanı/ötekini ezdikçe ve küçülttüğü oranda kendisini var etme biçimi, insanlık için en köklü şiddet kaynağıdır. 

 

Şiddet kültürünün toplumsal cinsiyetçilik ve özelde de ekoloji ile bağları kurulmuştur. Özellikle feminist teori ve hareketlerinde konu çok ayrıntılı işlenmiş ve önemli bir farkındalık da yaratmıştır. Feminist ekolojik perspektif ile etnik kültürel yapıların anti sömürgeci perspektiflerinin önemli oranda örtüşmesi veya buluşması önemli bir gelişmedir. Bununla birlikte halen, konunun toplumsal tarihsel temellerine ilişkin kapsamlı ve bütünlüklü bir örgü içerisinde ele alınmasına ihtiyaç vardır. Özellikle kadına, erkeğe ve bir bütün olarak topluma dair varlık ve doğa felsefesi kapsamında bütünlüklü ve kapsayıcı bir örgütlü ve sistematik şiddet çözümlemesi ve perspektifi oldukça elzemdir.

 

Not: Yazının devamı “Erkek Egemenliğinde Yapısallık Kazanmış Şiddet” başlığıyla haftaya yayınlanacaktır.

 

Bu yazı, Jineolojî Dergisi’nin “Şiddet ve Direniş” dosya konulu 38. sayısından kısaltılarak alınmıştır.