Devrim Fındık

 

İSTANBUL - 1938 Dersim Tertelesi’nin yıl dönümü öncesinde konuşan DEM Parti Halklar ve İnançlar Komisyonu Eş Sözcüsü Yüksel Mutlu, devletin “medenileştirme” adı altında yürüttüğü asimilasyon ve özel savaş politikalarının bugün biçim değiştirerek sürdüğüne dikkat çekerek katliamlarla yüzleşilmeden demokrasinin kurulamayacağını ifade etti.

 

Bakanlar Kurulu tarafından 4 Mayıs 1937’de çıkarılan Dersim Tenkil Kararları’nın ardından başlatılan ve zehirli gazların kullanıldığı askerî operasyonlarla gerçekleştirilen Dersim Tertelesi’nin üzerinden 88 yıl geçti. Resmî verilere göre 11 bin 300, yerel kaynaklara ve toplumsal hafızaya göre ise 50 ile 70 bin arasında insanın katledildiği soykırımda kadınlar ve çocuklar, hem fiziksel şiddetin hem de kültürel kırımın en ağır hedefi hâline getirildi.

 

Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (DEM Parti) Eş Genel Başkan Yardımcısı ve Halklar ve İnançlar Komisyonu Eş Sözcüsü Yüksel Mutlu, Dersim Tertelesi’nde kadınların yaşadığı cinsel şiddeti, sürgün politikalarını, devletin oryantalist dilini ve günümüzde Kürdistan’da yürütülen özel savaş politikalarını değerlendirdi.

 

‘Kefensiz yatanların mezar yerleri açıklansın’

 

Sözlerine, 1937-38’den bu yana kefensiz ve mezarsız yatan tüm insanların anısı önünde saygıyla eğildiğini söyleyerek başlayan Yüksel Mutlu, yaşananların bir insanlık suçu ve Türkiye’nin hâlâ yüzleşemediği karanlık tarihinin bir parçası olduğunu belirtti. Lozan öncesinde Kürtlere muhtariyet sözü verildiğini, Çanakkale ve Dumlupınar’da Türklerin, Kürtlerin ve Alevilerin ortak mücadele yürüttüğünü hatırlatan Yüksel Mutlu, Cumhuriyetin ilanının ardından “tek millet, tek vatan, tek ulus ve tek inanç” zihniyetiyle bir “temizlik harekâtına” girişildiğini söyledi. Dönemin Başbakanı İsmet İnönü’nün “Vazifemiz Türk vatanında bulunanları mutlaka Türk yapmaktır. Türklüğe ve Türkçülüğe muhalefet eden unsurları kesip atacağız” sözlerini hatırlatan Yüksel Mutlu, 15 Kasım 1937’de Elazığ Buğday Meydanı’nda Seyid Rıza ve yol arkadaşlarının, yaşları büyütülüp küçültülerek, aceleyle kurulan mahkemelerde yargılanıp idam edildiklerini ifade etti. Yüksel Mutlu, “Aradan 89 yıl geçmesine rağmen hâlâ Genelkurmay arşivlerinin açılmasını, Seyid Rıza ve arkadaşları ile kefensiz yatan binlerce insanın mezar yerlerinin açıklanmasını talep ediyoruz” dedi.

 

‘Militarizm cinsiyetçidir, basında oryantalist bir dil kuruldu’

 

Uzun yıllar boyunca Dersim Tertelesi’nin kadın boyutunun konuşulmadığını dile getiren Yüksel Mutlu, savaş, milliyetçilik ve militarizm ilişkisine dikkat çekti. Militarizmin cinsiyetçi olduğunu ve savaşlarda kadınların yalnızca şiddete maruz bırakılmayıp aynı zamanda “kötülüğün sembolü” olarak tanımlandığını vurgulayan Yüksel Mutlu, şu değerlendirmelerde bulundu: “Dersim Tertelesi’nde devletin üst düzey bürokratları raporlarında, Naşit Hakkı Ulu ve Nazmi Sevgen gibi gazeteciler ise yazılarında, Dersimli kadın imgesini bilinçli olarak ‘nefretle, şehvetle, ahlaksızlıkla ve tehlikeyle’ ilişkilendirdiler. Dönemin Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan ‘Tunceli İsyanı Niçin ve Nasıl Çıktı’ başlıklı yazıda Seyid Rıza’nın ikinci eşi Besê, uzun uzun tasvir edilerek isyanın sorumlusu olarak gösterildi. Besê’nin ‘şeytansı’ bir zekâya sahip olduğu, ‘dişi bir kaplan’ gibi olduğu ve o olmasaydı Seyid Rıza’nın isyan etmeyeceğine varan, kadını suçlayan, oryantalist ve Sünni-Türk erkek egemen bir dil yaratıldı.”

 

‘Kadınlar kayalıklardan atladı, kız çocuklarına ganimet gibi el konuldu’

 

Dêrsimli kadınların, askerlerin eline geçmemek için kendilerini kayalıklardan attığını ve eşlerinden kendilerini öldürmelerini istediğini aktaran Yüksel Mutlu, katliam sonrasında kız çocuklarına askerler tarafından “ganimet” gibi el konulduğunu belirtti. Ailelerin yıllarca çocuklarını aradığını ve birçoğunun bu hasretle yaşamını yitirdiğini kaydeden Yüksel Mutlu, sağ kalanların ise ülkenin en ücra yerlerine sürgün edilerek ahırlara yerleştirildiğini söyledi.

 

‘Devlet kültürel bir soykırım başlattı’

 

Fiziksel kırımın ardından devletin tüm organlarıyla “medenileştirme” adı altında Rae-Haq coğrafyasına yönelik kültürel bir soykırım başlattığını vurgulayan Yüksel Mutlu, “Sabiha Gökçen, Dersim’i acımasızca bombalayan, Sıdıka Avar ise Yatılı Bölge Okulları (YİBO) eliyle katliam sonrası asimilasyonun yürütücüsü olarak görevlendirilen iki kadındı. Bugün de dilimiz Kırmancki ve Kızılbaş inancımız üzerindeki baskılar bitmiş değil. Her yere cami yapmak, imam atamak, sokak isimlerini değiştirmek ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığını kurmak suretiyle Sünnileştirme, o da olmazsa Şiileştirme faaliyetleri sürdürülüyor. Oysa kendi içinde devlete ihtiyaç duymadan cemini, civatını yapan; kadın eşitliğini savunan, ‘72 millete aynı nazarda’ bakan kadim bir inanç vardı. Şimdi de doğamıza, suyumuza, kutsal saydığımız dağ keçilerimize yönelik saldırılarla bu savaş biçim değiştirerek devam ediyor” diye konuştu.

 

‘Kadın bedeni hâlâ savaş alanı’

 

1938’de uygulanan yöntemlerin günümüzde Kürdistan’da yürütülen özel savaş politikalarıyla devam ettiğini söyleyen Yüksel Mutlu, yaşananların yalnızca biçim değiştirdiğini, özünün aynı kaldığını belirtti. Dêrsim, Colemêrg ve Şirnex’ın pilot bölge olarak seçildiğini ve fuhuş, uyuşturucu ile toplumsal yozlaşmanın yaygınlaştırıldığını ifade eden Yüksel Mutlu, üniformalıların yürüttüğü saldırıların yargıdaki cezasızlık politikalarıyla cesaretlendirildiğine dikkat çekti. Gülistan Doku dosyasına değinen Yüksel Mutlu, şöyle devam etti: “Bir kentin mülki amirinin oğlunun ve çevresinin işlediği cinayeti örtbas etmek için her ayrıntının nakış gibi işlenerek adım adım üzerinin kapatılmaya çalışıldığı bir dosyadan bahsediyoruz. Kürt Kadın Hareketi ve Türkiye kadın hareketleri altı yıldır bu cinayetin faillerini bulmak için mücadele ediyor. İpek Er ve Rojin Kabaiş için de durum aynıdır; kadının bedeninin hâlâ bir ‘savaş alanı’ olarak görüldüğünün kanıtıdır. 1937-38’de askerî bir sömürge alanı olarak görülen coğrafyada kadın nasıl bir nesne olarak konulduysa, bugün de özel harekât polisleri eliyle aynı zihniyet devrededir. Munzur Üniversitesi dahi gençleri sisteme bağlama ve asimilasyon merkezi olarak kurgulanmıştır.”

 

‘Alevi kadınlar barışın öznesi olmalı’

 

Genç kadınların bu kirli ağlara karşı uyarılmasının tarihî bir sorumluluk olduğunun altını çizen Yüksel Mutlu, Zarife ve Sakine gibi öncü kadınların direniş geleneğine işaret ederek, “Kızılbaş inancında kadın, Rae-Haq yolunda adaletin, doğanın, suyun ve sevginin suretidir. Bir kadının direnişi aynı zamanda bir halkın direnişidir” dedi. Yaklaşık iki yıldır Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın baş müzakereci olarak yürüttüğü “Barış ve Demokratik Toplum Süreci”ne de değinen Yüksel Mutlu, Meclis’te kurulan komisyonun çalışmalarıyla Türkiye tarihinde bir ilk olan çerçeve yasanın oluşturulduğunu ve buna bağlı dört komisyonun daha kurulacağını hatırlattı. İktidarın ve devletin somut adımlar atmamasının toplumda kaygı ve güvensizlik yarattığını belirten Yüksel Mutlu, “DEM Parti’nin içinde yer aldığı bu süreçte barışın toplumsallaşması gerekiyor. Kadınların, özellikle de inancı gereği zaten barışçıl olan Alevi kadınların farklı kesimlerden kadınlarla ortak hareket ederek bu barış arayışında özne olarak yer alması çok kıymetlidir” ifadelerini kullandı.

 

‘Kalıcı barış gerçek bir yüzleşmeyle mümkün olabilecek’

 

Kalıcı bir barışın ancak gerçek bir yüzleşmeyle mümkün olabileceğini vurgulayan Yüksel Mutlu, 1938 Dersim Tertelesi, Roboski, Zilan ve Koçgiri ile yüzleşilmesi ve devletin toplumdan hakiki bir özür dilemesi gerektiğini belirtti. Yüksel Mutlu, Kızılbaş Alevilerin inançlarını özgürce yaşamasının ve Kırmancki dilinin tanınmasının şart olduğunu söyleyerek Seyid Rıza’nın “Evlad-ı Kerbela’yız, bihatayız; ayıptır, zulümdür, cinayettir” sözünü ve Dersim Tertelesi’nden sağ kurtulan Huriye teyzenin “Kızım ben topraktım, o yüzden dayandım; taş olsam çatlardım” cümlesini örnek verdi. Yüksel Mutlu, Kürt Kadın Hareketi’nin yürüttüğü özgürlük mücadelesinin önemine değinerek genç kadınların bu mücadeleye katkı sunmalarının elzem olduğunu söyledi.