Erkek Egemenliğinde Yapısallık Kazanmış Şiddet

  • 09:10 20 Kasım 2026
  • Jineolojî
“Yapısallık kazanmış, sistemli ve kalıcı şiddet olgusunu; iktidar ve hiyerarşi bağlamında tanımlamak mümkündür. Fakat bir bütün olarak şiddeti tarihsel bir fenomen olarak bir toplumsal sorunsallık çerçevesine oturtmak zorundayız. Tarihsel sosyoloji zeminine ve bağlama oturtulmamış her türlü tespit ve değerlendirme hızla iktidar ve kökeninde yatan özcü, ben merkezci ya da parça merkezli ideolojikleştirmeler üretebilecektir.”
 
Ruşen Samsat
 
Tabi ki, şiddetin en dehşetli, sistemli ve yapısal olarak toplumsal yaşamın en ince kılcal damarlarına kadar zerkedildiği zemin, kadına ve kadın bedenine karşı yürütülen savaştır.  Kadına ve kadın şahsında topluma karşı yürütülen şiddetin birbirinden koparılamayacağını, hatta kadına karşı şiddetin giderek toplum üzerinde sistematik hale getirildiğini bugün çok daha açık görmekteyiz. Modernitenin günümüzdeki beden politikaları, bunun ortaya çıkardığı güzellik, estetik yargı kalıpları, çok daha inceden ve derinden, insan varoluşuna sistemli bir şiddet ve tahakküm olarak yöneltilmiştir. Örgütlü Vahşetin Yükselişi’nde belirtildiği gibi; 
 
Son birkaç on yıldır modern toplumsal düzenin bedeni hedef alan şiddet eylemlerine diğer tüm şiddet türlerinden daha fazla ağırlık verdiğinden kuşku yoktur. Hatta modernliğin son dönemlerinin ayırt edici yönünün beden fetişizmi olduğu bile iddia edilebilir ki, bu kişisel denetimden, beden merkezli tüketimciliğe ve kişinin bedenine neyin saldırı teşkil ettiğine dair algılarımıza kadar uzanan bir yelpazeyi oluşturmaktadır. (Sinisa Malesevic, Örgütlü Vahşetin Yükselişi)
 
Gelinen aşamada kapitalizm, daha yakıcı, aynı zamanda yıkıcı ve şiddeti yaşamın ve varoluşun bütününe yayan bir şekilde, insanlığı varlık sorunları ile karşı karşıya getirmektedir. İnsan ve toplumsal doğanın varlığı üzerinde özellikle de teknoloji ve bilime dayalı çok incelikli, ustaca ve topyekün bir operasyon yürütülmektedir. Varlık yokluk, yaşam ölüm çelişkisinin bu kadar birbiriyle özdeşleştiği, bu kadar birbirine dönüştüğü tarihte görülmemiştir. Modernitenin en sapkın, uç hali olarak kapitalizmin insanlığı getirdiği nokta insanlığın hem varolduğu, ama aslında yok olduğu, ne yaşayabildiği, ne ölebildiği, geçmişi karanlık, geleceği belirsizlik denizinde debellenmekte, alabildiğine cinselleştirilmiş ve ticarileştirilmiş bir yığın olma halidir. Ontolojik krizi, insanın tür olarak da, cinsiyetler olarak da varlığını sorunsallaştıran bir yıkımı, hangi örgütlü yapısal şiddet ile çerçeveleyeceğiz? Ne devlet, ordu, bürokrasi, hukuk; ne tam olarak örgütlü sınıf iktidarı ve ne de salt bedeni her türlü kullanım için disipline eden bio iktidar sistemlerine oturtabileceğimiz bir düşmanlık, yıkım ve şiddettir yaşanan. Aslında modernitenin kendisini de yok eden, çöktüren bir şey. Bu durum insanlığın varlığını, toplum doğasını fakat esasta da uygarlık denilen olgunun kendisini sorunsallaştırmaktadır. Çünkü toplum denilen şey nasıl bu kadar doğayı yiyip yutan ve bitiren dehşetli bir vantuz haline gelebilir ki? Demem odur ki, şiddeti nasıl tanımlayacağız ve onun örgütlü ve yapısal hale gelmesini hangi perspektife oturtacağız?
 
Uygarlığı bir bütün olarak ve onun “en gelişkin” gelişim aşaması gibi bakılan, hatta başlı başına bir “toplum” payesi biçilen kapitalizmi, ideolojik ekonomik ve politik tanımlarla, dar sınıfsal ve pozitivist bakış açıları ile tanımlamak, bu sistemin vardığı çılgınlık düzeyini ve dehşetli yapısını yeterince açıklayamamaktadır. Hatta anlamayı, anlam vermeyi ve bundan bir çıkış sağlamayı, bir çözüm, bir umut geliştirmeyi imkansız hale getirmektedir. Tek çıkış ve güvenlikli yol olarak ne pahasına olursa olsun hayatta kalmayı, sessiz sedasız,  fazla düşünmeden, hatta biraz saf naif gibi davranarak çelişkilerden arınmayı, fazla pürüz kuşku yaratmadan, yarı ölü halde kendini teslim etmeyi göstermektedir. Yani neredeyse ölü taklidi yaparak ya da insani olan birçok şeyi kendinde öldürerek yaşamayı çözüm olarak sunmaktadır. Bu gösterge kendisini en bariz şekilde, hatta neredeyse yapısallaştırarak günümüzde bir varolma biçiminde, kadın gerçekliğinde, açığa vurmaktadır. 
 
Sistemli ve yapısal şiddetin inşa ettiği kadınlık fenomeni çok çarpıcıdır; hatta ezicidir. Byung Chul Han, Edmund Burke’nin estetik anlayışını değerlendirdiği pasaj, bunu etkileyici biçimde ortaya koymaktadır; 
 
Güzelin modern estetiği pürüzsüzün estetiği ile başlar. Dokunma hissine keyif veren bedenler bir direnç göstermemelidir. Pürüzsüz olmalıdırlar. Pürüzsüz, negatifliği olmayan optimize edilmiş bir yüzeydir. Dolayısıyla acıdan ve dirençten tamamen azade bir hissiyatı ortaya çıkarır… ‘İncelik’ ve ‘narinlik’ güzelin vasıflarındandır. Beden "hiçbir engebe göstermeyen ve gözü bozmayan "pürüzsüz yüzeyler" içerdiğinde "narin" olur. Sevgi ve hoşnutluk uyandıran güzel bedenden bir direnç beklenmez. Ağız biraz açık, nefes yavaş, tüm beden dinlenmede ve eller umursamadan aşağı doğru sarkmış. (Byung Chul Han, Güzeli Kurtartmak)
 
Tüm bunlara Burke'ye göre ‘duygulanmanın ve zayıflığın iç hissi’ eşlik eder. Sistemli ve yapısallaşmış şiddetin bir de erkek varlığı, bilinci ve bedeni üzerinde yürüttüğü operasyonların tarihini ve sonuçlarını değerlendirecek çalışmalara ihtiyaç vardır. Erkek egemenliğinde yapısallık kazanmış şiddet, her türlü devlet, ordu ve bürokrasideki şiddetten daha öldürücüdür. Kadını da erkeği de hala da tam çözümlenmemiş bir yıkıma uğratmakta ve neredeyse toplumun köküne dökülmüş kibrit suyu gibi toplumsal yaşamı bir amok koşusuna dönüştürmektedir. Erkeğin kendi varlığına yabancılaşmadan da öte, ne kadar düşmanlaştırıldığını daha fazla açığa çıkarmak ve bunun şiddetle bağlarını kurmak gerekiyor.  
 
Hep parçaları görmek, bir parçayı öne çıkarmak veya her şeyin merkezine oturtmak, fakat aradaki bağlantısallığı görememek erkek egemenlikli paradigmanın etkisi olsa gerek. Hep bir belirsizlik, perdeleme ya da manipülasyon yaratmak ve bunun üzerinden toplumsal ilişkileri “düzene koymak”, yeniden yeniden bir şablona göre üretmek, esasta en büyük şiddet kaynağıdır. Tarihsel ve toplumsal bağlam içerisinde kadına yönelik binlerce yıllık, zaman zaman çok açık, zaman zaman örtülü fakat giderek daha da yoğunlaşan, toplumsal bir fenomen haline gelen bu çizgiyi, hep bir yan sorun veya bir ek parça; ya da bir yan ürün gibi görmek çok ciddi bir problem. Tersinden, kadına yönelik şiddeti diğer bütün şiddet formlarından koparmak da kadına yönelik şiddetin asıl amaç ve sonuçlarını tam olarak görememeyi beraberinde getirebilmektedir. Dolayısıyla her görünümün gelişmiş, değişime uğramış, çoğaltılmış veya kopyalanmış halini değil de görünümün kendisindeki ilk hali, kök-hücreyi, oluşum halini ortaya çıkarmak gerekiyor. Sonrasında bu ilk oluşum hali ile örtük halini, ona eklemlenmiş veya taklidi yapılmış halini bir bağlantı içerisinde değerlendirmek giderek önem kazanmaktadır. Şiddeti bu sistemin sürekliliğin sırrı olarak koyan Maria Mies, Ataerki ve Birikim kitabında “Kadına yönelik şiddetin ne özünde kapitalist arz ve talep hesaplarına özgü dar ekonomist argümanlarla ne de ‘sadist erkek doğasına özgü’ biyolojiye dayalı argümanlarla yeterince açıklanabileceği anlaşılmalıdır. Kadına yönelik şiddet; sömürüye dayalı kadın erkek ilişkileri, sınıf ilişkileri ve uluslararası ilişkilerle yakından ilgili ve tarihsel olarak meydana gelmiş bir görüngü olduğu gerçeğine kanıt oluşturur. Bütün bu ilişkiler bugün şöyle ya da böyle birikim sistemlerine entegre edilir. Bu birikim sistemleri ya kapitalisttir veya pazara yöneliktir ya da merkezi olarak planlı veya sosyalisttir.” (Maria Mies, Ataerki ve Birikim) demektedir. 
 
Yapısallık kazanmış, sistemli ve kalıcı şiddet olgusunu; iktidar ve hiyerarşi bağlamında tanımlamak mümkündür. Fakat bir bütün olarak şiddeti tarihsel bir fenomen olarak bir toplumsal sorunsallık çerçevesine oturtmak zorundayız. Tarihsel sosyoloji zeminine ve bağlama oturtulmamış her türlü tespit ve değerlendirme hızla iktidar ve kökeninde yatan özcü, ben merkezci ya da parça merkezli ideolojikleştirmeler üretebilecektir. Bu özünde zaten toplumsal doğaya hükmetmeyi ve dolayısıyla bir çeşit şiddeti beraberinde yaratmak demektir. Bütün ideolojiler günümüze kadar da toplumsal doğaya dışarıdan biçilmiş determinist belirlenimci kimi mutlak yasa niteliğinde özellikler ve dinamiklerdir. Bu bağlamda şiddetin ne olduğu ve kendisini nasıl yapılandırdığı, kurumsallaştırdığı, hatta kuramlaşarak sistemli hale getirildiğini anlamak ve ortaya çıkarmak çok kapsamlı bir çalışmayı gerektirir.
 
Not: Yazının devamı “Kastik Toplumsal Katilin Örgütlü Şiddeti ve Türevleri” başlığıyla haftaya yayınlanacaktır.
 
*Bu yazı, Jineolojî Dergisi’nin “Şiddet ve Direniş” dosya konulu 38. sayısından kısaltılarak alınmıştır.