Dünya çocukların sözünü duyuyor mu?
- 09:43 19 Kasım 2026
- Dünya
Derya Ceylan
HABER MERKEZİ - UNICEF'in 120'den fazla ülkede yaptığı araştırmada, katılımcıların yüzde 27'si çocukların görüşlerini her zaman ifade etme fırsatı bulduğunu söyledi. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin kabulünün üzerinden 37 yıl geçmesine rağmen çocuklar, kendilerini ilgilendiren kararlarda yeterince söz sahibi olamıyor.
Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu'nun 20 Kasım 1989'da kabul ettiği Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, çocukların yaşam, eğitim, sağlık ve şiddetten korunma haklarının yanı sıra düşüncelerini özgürce ifade etme hakkını da güvence altına aldı. Sözleşmeye göre devletler, çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüşlerini açıklayabilmesi ve bu görüşlerin dikkate alınması için gerekli koşulları sağlamakla yükümlü. Ancak aradan geçen 37 yılda çocukların kendi yaşamlarına ilişkin kararlarda söz sahibi olmasını sağlayacak uygulamalar birçok ülkede yetersiz kaldı.
20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü dolayısıyla hazırladığımız dosyanın önceki bölümlerinde çocuklara yönelik hak ihlallerini, cezasızlığı ve devletlerin çocuk hakları konusundaki tutumunu ele aldık. Dosyanın son bölümünde ise çocukların söz hakkına odaklandık. Uluslararası araştırmalar, çocukların eğitimlerinden sağlıklarına, yaşadıkları çevreden geleceklerine kadar birçok konuda alınan kararlara yeterince dahil edilmediğini gösteriyor. Çocukların görüşlerinin alındığı durumlarda da bu görüşlerin kararlara nasıl yansıdığı çoğu zaman açıklanmıyor.
Çocukların yüzde 27'si görüşlerini her zaman ifade edebiliyor
UNICEF'in U-Report platformu üzerinden Kasım 2025 ile Ocak 2026 arasında yaptığı araştırmaya 120'den fazla ülkeden 112 bin 800'ü aşkın kişi katıldı. Mart 2026'da açıklanan sonuçlara göre katılımcıların yüzde 27'si çocukların görüşlerini her zaman ifade etme fırsatı bulduğunu belirtti. Yüzde 38'i çocukların düşüncelerini bazen açıklayabildiğini söylerken, yüzde 35'i bu fırsatın nadiren sağlandığını veya hiç sağlanmadığını ifade etti.
Araştırma, çocukların kendi hakları konusunda yeterince bilgilendirilmediğini de gösterdi. Katılımcıların yüzde 36'sı çocuk haklarını daha önce hiç duymadığını, yüzde 41'i bazı hakları bildiğini, yüzde 23'ü ise çocuk hakları konusunda yeterli bilgiye sahip olduğunu söyledi. Aynı araştırmada katılımcıların yüzde 69'u, yaşadıkları çevrede çocuk haklarını savunmak için zaman zaman veya düzenli olarak harekete geçtiğini belirtti.
Araştırma, U-Report kullanıcılarının yanıtlarına dayanıyor ve dünyadaki bütün çocukları temsil etmiyor. Buna rağmen sonuçlar, çocukların söz hakkını kullanması ve kendi haklarını öğrenmesi konusunda yaşanan sorunlara dikkat çekiyor. Çocukların haklarını bilmesi, karşılaştıkları sorunları anlatabilmesi ve taleplerini ilgili kurumlara ulaştırabilmesi için daha fazla çalışma yapılması gerektiği görülüyor.
Çocukları dinlemek devletlerin sorumluluğunda
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 12'nci maddesine göre çocuklar, kendilerini ilgilendiren her konuda görüşlerini özgürce ifade etme hakkına sahip. Devletlerin de çocukların düşüncelerini yaşları ve olgunlukları doğrultusunda değerlendirmesi gerekiyor. Bu madde, çocukların ailelerinden okullarına, sağlık hizmetlerinden kamu kurumlarına kadar yaşamlarını etkileyen konularda söz söyleyebilmesini güvence altına alıyor.
BM Çocuk Hakları Komitesi, 2009 yılında yayımladığı 12 No'lu Genel Yorum'da çocukların düşüncelerinin dinlenmesi ve kararlar alınırken değerlendirilmesi gerektiğini belirtti. Komite, çocuklara, söylediklerinin nasıl değerlendirildiği ve alınan kararların gerekçelerinin de açıklanması gerektiğini ifade ediyor. Çocukların görüşlerinin alınmasının ardından ne yapıldığı konusunda bilgilendirilmemesi, söz hakkının kullanılmasını eksik bırakıyor.
Komite, çocukların düşüncelerini ifade edebilmesi için belirli bir yaş sınırı konulamayacağına da dikkat çekiyor. Konuşarak kendisini anlatamayan çocuklar, çizim, oyun veya farklı iletişim yollarıyla düşüncelerini aktarabiliyor. Bu nedenle çocukların görüşlerini almak isteyen kurumların, her çocuğun kendisini ifade edebileceği koşulları hazırlaması gerektiğine dikkat çekiliyor.
Çocuklar söylediklerinin neyi değiştirdiğini bilmek istiyor
Avrupa merkezli çocuk hakları ağı Eurochild, Haziran 2026'da çocukların karar alma süreçlerine katılımına ilişkin bir araştırma yayımladı. Bulgaristan, Hırvatistan, Estonya, Malta ve Galler'den 128 çocuğun deneyimlerinin incelendiği araştırmada, çocuklar görüşlerinin alındığını ancak sonrasında ne olduğuna ilişkin kendilerine çoğu zaman bilgi verilmediğini anlattı.
Araştırmaya katılan çocuklar, toplantılarda kendilerine soru sorulduğunu, düşüncelerini anlattıklarını ancak bunların kararlara yansıyıp yansımadığını öğrenemediklerini belirtti. Çocuklar, kendileriyle ilgili kararları etkileyebilmek ve taleplerinin ciddiye alınmasını istiyor. Verdikleri önerilerin neden kabul edildiğini veya edilmediğini bilmenin de kendileri için önemli olduğunu ifade ediyor.
Eurochild'ın araştırmasına göre çocukların görüşleri alındıktan sonra kendilerine geri dönüş yapılmaması, katıldıkları toplantılara ve karar alma süreçlerine duydukları güveni azaltıyor. Çocuklar, söylediklerinin dikkate alındığını görebilmek istiyor. Bunun için kendilerine anlaşılır açıklamalar yapılmasını ve alınan kararların sonuçlarından haberdar edilmelerini talep ediyor.
Her çocuk söz hakkını eşit kullanamıyor
Çocukların kendilerini ifade edebilmesi yaşadıkları koşullara göre değişiyor. Savaş, yoksulluk, ayrımcılık, dil engelleri ve engellilik gibi nedenlerle birçok çocuk görüşlerini açıklamakta zorlanıyor. Eğitimden uzaklaştırılan, yerinden edilen veya yaşadıkları yerde kendilerini güvende hissetmeyen çocukların karar alma süreçlerine katılması da güçleşiyor.
BM Çocuk Hakları Komitesi, “kız çocuklarının” toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve erkek egemen zihniyet nedeniyle düşüncelerini ifade ederken, daha fazla engelle karşılaşabildiğini belirtiyor. Aile içinde, okulda ve toplumsal yaşamda kız çocuklarının görüşlerinin geri plana atılması, söz haklarını kullanmalarını da etkiliyor. Komite, engelli çocukların da düşüncelerini açıklayabilmesi için ihtiyaçlarına uygun iletişim araçlarının ve desteklerin sağlanmasını istiyor.
Çocukların kendi dillerinde konuşabilmesi ve kendilerini ilgilendiren konularda anlayabilecekleri biçimde bilgilendirilmesi de söz hakkının kullanılabilmesi açısından gerekli. Özellikle ayrımcılığa uğrayan, savaş nedeniyle yaşadıkları yerlerden ayrılmak zorunda bırakılan ve farklı diller konuşan çocukların görüşlerini aktarabilecekleri ortamların oluşturulması gerekiyor. Bu koşullar sağlanmadığında bazı çocuklar düşüncelerini açıklayabilirken, diğerleri karar alma süreçlerinin dışında kalıyor.
Çocukların önerileriyle kararlar değişiyor
UNICEF Innocenti'nin Kasım 2026'da yayımladığı araştırma incelemesi, çocukların ve gençlerin karar süreçlerine katılmasının bazı ülkelerde somut değişiklikler sağladığını gösterdi. İncelenen uygulamalarda çocukların önerileri doğrultusunda kamu politikalarında, yasal düzenlemelerde ve bütçelerde değişiklikler yapıldığı belirtildi. Özellikle yerel yönetimlerde çocukların görüşlerinin alınmasıyla bazı hizmetlerin ve uygulamaların yeniden düzenlendiği kaydedildi.
Araştırmada, öğrencilerin okul yönetimine katıldığı örnekler de ele alındı. Çocukların okulda alınan kararlara dahil edilmesinin okul ortamını ve öğretmenlerle ilişkilerini olumlu etkileyebildiği belirtildi. Bazı uygulamalarda öğrencilerin öğrenme süreçlerinde de iyileşme görüldü. Ancak araştırmaya göre, bu sonuçların alınabilmesi için çocukların önerilerinin değerlendirilmesi ve alınan kararların uygulanması gerekiyor.
UNICEF Innocenti, çocukların katıldığı çalışmaların sürekliliğinin sağlanması gerektiğini belirtiyor. Okullarda, belediyelerde ve kamu kurumlarında çocukların düzenli olarak görüşlerini aktarabileceği mekanizmalar kurulması, bu görüşlerin karar alma süreçlerinde değerlendirilmesi ve sonuçların çocuklarla paylaşılması öneriliyor.
Çocuklardan çağrı: Bizi de dahil edin
Farklı ülkelerden çocuklar ve gençlerin oluşturduğu bir çalışma grubu, Nisan 2026'da uluslararası toplantılara katılım konusunda hazırladıkları "Include Us!" (Bizi dahil edin!) standartlarını açıkladı. BM İnsan Hakları Ofisi tarafından duyurulan çalışmada çocuklar, kendilerini ilgilendiren uluslararası kararların hazırlanmasında daha fazla söz sahibi olmak istediklerini belirtti.
Çalışmada çocukların toplantılara katılabilmesi için güvenli ve erişilebilir koşulların sağlanması, görüşlerinin kararlar hazırlanırken değerlendirilmesi ve toplantı sonrasında alınan kararların kendilerine açıklanması istendi. Çocuklar, yapılacak çalışmaların planlanmasından sonuçlarının değerlendirilmesine kadar bütün aşamalarda yer almak istiyor.
Hazırlanan standartlarda çocukların düşüncelerini baskı altında kalmadan ifade edebilmesine de dikkat çekildi. Çocukların toplantılarda karşılaştıkları sorunları anlatabilmesi, önerilerini sunabilmesi ve kendilerini ilgilendiren konular hakkında bilgi alabilmesi gerektiği belirtildi. Çalışma, çocukların uluslararası kurumlarda daha fazla söz sahibi olma taleplerini de gündeme taşıdı.
Çocukların söz hakkı nasıl korunacak?
BM Çocuk Hakları Komitesi'nin değerlendirmelerine göre çocukların söz hakkını kullanabilmesi için okullarda, aile içinde, yerel yönetimlerde ve kamu kurumlarında gerekli koşulların oluşturulması gerekiyor. Çocuklar haklarını bilmeli, karşılaştıkları sorunları anlatabilmeli ve kendilerini ilgilendiren kararlara ilişkin görüşlerini açıklayabilmeli. Kurumların da çocukların taleplerini değerlendirmesi ve alınan kararları kendilerine anlatması gerekiyor.
Çocukların görüşlerini ifade ederken, baskı altında kalmaması ve kişisel bilgilerinin korunması da bu çalışmaların bir parçası. Özellikle şiddete veya başka hak ihlallerine maruz bırakılan çocukların güvenli biçimde başvuru yapabilmesi, şikâyetlerinin incelenmesi ve ihtiyaç duydukları desteğe ulaşabilmesi gerekiyor. Görüşlerinin alınması sırasında çocukların yeniden zarar görmesini önlemek de ilgili kurumların sorumluluğunda.
Komite, çocukların karar süreçlerine katılımının düzenli biçimde sürdürülmesini öneriyor. Çocukların taleplerini iletebileceği mekanizmaların oluşturulması, bu taleplere verilen yanıtların açıklanması ve alınan kararların sonuçlarının takip edilmesi gerekiyor. Böylece çocuklar, yaşadıkları sorunlara ilişkin yapılan çalışmalar hakkında bilgi sahibi olabiliyor ve yeni öneriler sunabiliyor.
37 yıl sonra çocuklara verilen sözler
UNICEF, 2026 yılı Dünya Çocuk Hakları Günü'nün temasını "Benim günüm, benim haklarım, benim geleceğim" olarak belirledi. Kuruluş, çocukların düşüncelerinin dinlenmesini ve kendi geleceklerine ilişkin kararlarda görüşlerinin dikkate alınmasını istiyor.
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin kabulünün üzerinden 37 yıl geçti. Bu süre boyunca çocukların yaşam, eğitim, sağlık ve güvenlik haklarının korunması için uluslararası sözleşmeler kabul edildi, yasalar çıkarıldı ve çeşitli programlar hazırlandı. Ancak çocuklara yönelik hak ihlalleri sürerken, milyonlarca çocuk temel haklarına erişemiyor. Çocukların kendi yaşamları hakkında alınan kararlarda yeterince söz sahibi olamaması da çözülmesi gereken sorunlar arasında bulunuyor.
Devletlerin çocukları her türlü şiddetten ve sömürüden koruması, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimlerini sağlaması, ayrımcılığı önlemesi ve çocukların görüşlerini dikkate alması gerekiyor. Bunun için çocukların taleplerini dinleyen, başvurularını değerlendiren ve karşılaştıkları sorunlara çözüm üreten kurumlara ihtiyaç var.
"Dünya çocuklara verdiği sözü tuttu mu?" sorusu, 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü'nde güncelliğini koruyor. Savaşlarda katledilen, eğitimden uzaklaştırılan, çalıştırılan, şiddete maruz bırakılan ve sesini duyuramayan çocukların yaşadıkları, verilen sözlerle uygulamalar arasındaki farkı gösteriyor. 37 yıl önce hakları güvence altına alınan çocuklar, bugün de yaşamlarını etkileyen kararlarda söz sahibi olmayı bekliyor.







