Dilan Babat

 

HABER MERKEZİ – Taliban’ın Afganistan’ı ele geçirmesinin ardından, kadınlar ve çocuklar için çıkarılan genelgelerle kadınlar için yaşanmaz bir ülke kuruldu.  

 

Taliban'ın 15 Ağustos 2021'de Afganistan'da yeniden yönetimi ele geçirmesinin ardından kadınlar ve kız çocukları yaşamın neredeyse tüm alanlarından sistematik biçimde dışlandı. Eğitim, çalışma yaşamı, siyaset, spor, kültür, seyahat, sağlık, medya ve kamusal alanlara yönelik onlarca genelge ve karar yürürlüğe konuldu. Birleşmiş Milletler (BM), UN Women ve insan hakları örgütleri, Taliban'ın bugüne kadar kadınların yaşamını hedef alan 70'i aşkın karar, genelge ve talimat yayımladığına dikkat çekiyor. Hiçbiri geri çekilmeyen bu kararlar nedeniyle Afganistan, kadınlar açısından dünyanın en baskıcı ülkesi olarak tanımlanıyor. 

 

Taliban yönetimi, iktidarı ele geçirdiği ilk günlerde kadınların haklarına "İslami hukuk çerçevesinde" saygı duyacağını öne sürdü. Ancak birkaç hafta içerisinde yayımlanan genelgelerle kadınların kamusal yaşamdaki varlığı sistematik biçimde ortadan kaldırılmaya başlandı. Yasaklar yalnızca kadınları değil, milyonlarca kız çocuğunun geleceğini de doğrudan etkiledi.

 

Ağustos 2021: İlk talimat, Evlerinizde kalın

 

24-25 Ağustos 2021 tarihlerinde Taliban Sözcüsü Zebihullah Mücahid, kadın kamu çalışanlarının "ikinci bir emre kadar" işe gitmemesini istedi. Gerekçe olarak ise Taliban üyelerinin kadınlarla çalışma konusunda "henüz eğitilmediği" ileri sürüldü. Bu açıklamayla birlikte çok sayıda kamu kurumunda kadınların görevlerine fiilen son verildi.  30 Ağustos 2021 tarihinde ise Taliban, karma eğitimi yasakladı. Kadın öğrencilerin erkek öğrencilerle aynı sınıfta eğitim görmesi yasaklanırken, kadınların erkek öğretmenlerden ders alması da büyük ölçüde engellendi. Üniversitelere cinsiyet ayrımı uygulanması talimatı gönderildi. 

 

Kız çocuklarının eğitimi durduruldu

 

12 Eylül 2021’de Taliban, ortaokul ve lise düzeyindeki okulları yalnızca erkek öğrenciler için açtı. 6'ncı sınıftan sonra eğitim gören milyonlarca kız çocuğunun okula dönmesine izin verilmedi. Bu karar bugün hâlâ yürürlükte bulunuyor. Afganistan, dünyada kız çocuklarının ortaöğretime sistematik olarak erişiminin yasak olduğu tek ülke konumunda. 

 

Kadın İşleri Bakanlığı kapatıldı 

 

17 Eylül 2021’de Kadın İşleri Bakanlığı kapatıldı. Yerine 1990'lı yıllardaki Taliban yönetiminin sembollerinden biri olan "İyiliği Emretme ve Kötülükten Sakındırma Bakanlığı" yeniden kuruldu. Bu bakanlık sonraki yıllarda kadınlara yönelik tüm yasakların uygulanmasından sorumlu kurum haline geldi. 20 Eylül 2021’de kadın kamu çalışanlarının büyük bölümüne yeniden "evde kalmaları" yönünde resmi talimat verildi. Kadınların yalnızca sağlık ve sınırlı sayıdaki eğitim alanında çalışmasına izin verildi. 

 

Medya ve seyahat yasakları

 

Kasım 2021’de kadın televizyon sunucularına yüzlerini tamamen örtecek şekilde ekrana çıkma zorunluluğu getirildi. Kadın gazetecilerin önemli bölümü işlerini kaybetti. 26 Aralık 2021 tarihinde Taliban, kadınların 72 kilometreden uzun yolculukları erkek refakatçi (mahrem) olmadan yapmasını yasakladı. Otobüs işletmelerine kadın yolcuları erkek yakını olmadan taşımamaları talimatı verildi. 

 

2022: Yasakların kurumsallaştığı yıl

 

*23 Mart 2022 tarihinde Taliban, daha önce yeniden açılacağını duyurduğu kız liselerini açmadı. Kapılarına gelen binlerce öğrenci evlerine gönderildi. Karar uluslararası toplumun yoğun tepkisini çekti. 7 Mayıs 2022’de Taliban lideri Hibetullah Ahundzade'nin kararnamesiyle kadınlara yüzlerini tamamen örtecek kıyafet giymeleri zorunlu hale getirildi. Kararnamede burkanın "en uygun kıyafet" olduğu belirtildi. Kadınların zorunlu olmadıkça evlerinden çıkmamaları da tavsiye edildi. Kurala uymayan kadınların erkek akrabalarına da yaptırım uygulanacağı duyuruldu. 

 

*Ağustos 2022’de Maliye Bakanlığı, kadın çalışanların yerine erkek akrabalarının işe alınmasını istedi. Binlerce kadın kamu çalışanı maaşlarını kaybetti ya da düşük ücretlerle evde beklemeye zorlandı. Kasım 2022 Kadınların; parklara,  eğlence alanlarına, spor salonlarına,  hamamlara girişi yasaklandı. Taliban, kadınların "şeriata uygun davranmadığını" iddia etti. 

 

*20 Aralık 2022’de Taliban, kadınların üniversite eğitimini ikinci bir emre kadar durdurdu. Binlerce kadın öğrenci sınav döneminde kampüslerden çıkarıldı. Bu karar Afganistan tarihinde yükseköğretime yönelik en kapsamlı yasaklardan biri olarak kayda geçti.  24 Aralık 2022 Ulusal ve uluslararası sivil toplum kuruluşlarında kadınların çalışması yasaklandı. Kararın ardından birçok yardım kuruluşu faaliyetlerini askıya aldı. BM, kararın insani yardım çalışmalarını doğrudan etkileyeceği uyarısında bulundu. 

 

*4 Nisan 2023’de Taliban, Afgan kadınların Birleşmiş Milletler kurumlarında çalışmasını da yasakladı. BM bu kararı "uluslararası hukukun ihlali" olarak değerlendirdi. Mayıs 2023’de kadın doktorların uzmanlık eğitimlerinin bir kısmına erişimi sınırlandırıldı. Sağlık alanındaki kadın personelin hareket alanı daraltıldı. 

 

*Temmuz 2023 kadınlara ait güzellik salonlarının kapatılması emredildi. Yaklaşık 12 bin işletmenin faaliyetleri durduruldu. Bu karar, kadınların hem gelir elde ettiği hem de sosyalleştiği son kamusal alanlardan birinin ortadan kaldırılması olarak değerlendirildi. 

 

*Aralık 2023’te sivil toplum kuruluşlarının kadın hakları, savunuculuk, barış ve toplumsal farkındalık alanlarında çalışma yürütmesi de yasaklandı. 

 

*21 Ağustos 2024’te Taliban, uzun süredir hazırladığı "İyiliği Emretme ve Kötülükten Sakındırma Yasası"nı yürürlüğe koydu. 35 maddelik yasa ile; kadınların tüm bedenlerini ve yüzlerini örtmesi zorunlu hale getirildi,  kadın sesinin kamusal alanda duyulmaması gerektiği hükme bağlandı,  kadınların yüksek sesle konuşması, şarkı söylemesi ve şiir okuması yasaklandı,  kıyafet, hareket ve kamusal görünürlüğe ilişkin denetimler genişletildi.  BM ve Avrupa Birliği, yasanın kadınların temel haklarını daha da ağır biçimde ihlal ettiği uyarısında bulundu. 

 

2025-2026: Yasaklar derinleşiyor

 

Taliban, önceki tüm kararları uygulamayı sürdürürken, kadınların insani yardım çalışmalarındaki rolünü daha da sınırlandırdı ve mevcut yasakların uygulanmasını sıkılaştırdı. UN Women'a göre, Ağustos 2021'den bu yana kadınlar ve kız çocuklarının haklarını sınırlayan 70'ten fazla karar, genelge ve talimat yürürlüğe konuldu ve bunların hiçbiri geri çekilmedi. Eğitim, istihdam, sağlık hizmetlerine erişim, hareket özgürlüğü ve kamusal yaşama katılım alanlarında kadınların maruz kaldığı sistematik ayrımcılık, uluslararası kuruluşlar tarafından "kurumsallaşmış cinsiyet temelli baskı" olarak nitelendiriliyor. 

 

BM: Dünyanın kadınlar açısından en baskıcı ülkesi

 

Birleşmiş Milletler Afganistan Yardım Misyonu (UNAMA), Afganistan'ın bugün kadın hakları bakımından "dünyanın en baskıcı ülkesi" haline geldiğini belirtiyor. BM ve UN Women, Taliban'ın kadınların yaşamını hedef alan kararlarının eğitim, çalışma, sağlık, hareket özgürlüğü ve siyasal katılım haklarını sistematik biçimde ortadan kaldırdığını; bunun yalnızca kadınların değil, ülkenin geleceğinin de ağır biçimde tahrip edilmesine yol açtığını vurguluyor.